α) να ρωτήσει ο Θεοκλύμενος τη Θεονόη αν όλα όσα άκουσε από την Ελένη στο Γ΄ επεισόδιο αληθεύουν
β) να αλλάξει σκευή ο Μενέλαος (από κουρέλια τώρα καθαρός με ωραία ρούχα)
γ) να γίνουν οι απαραίτητες προετοιμασίες για την ενάλια ταφή.
Επιβράδυνση
Το επεισόδιο, παρά τους γρήγορους ρυθμούς του, επιβραδύνει την εξέλιξη του μύθου με την επανάληψη των ίδιων μοτίβων (αμφιβολίες του Θεοκλύμενου, επιχειρηματολογία της Ελένης), σαν να μη βιάζεται ο ποιητής να μας οδηγήσει στη λύση.
Λειτουργικός ρόλος επεισοδίου (δεν θα μπορούσε να παραλειφθεί)
1. Ολοκληρώνεται η μηχανή σωτηρίας . Έτσι ο Ευριπίδης στέκεται λίγο περισσότερο για να φωτίσει κάποια σημεία.
2. Κορυφώνεται η αγωνία με την παρουσίαση νέων εμποδίων (στ. 1528,1564)
3. Προοικονομείται η δυσκολία του εγχειρήματος (ο Μενέλαος είναι έτοιμος να πολεμήσει και λέει ότι πάει για τον γκρεμό)αλλά και αποκαθίσταται ο ηρωισμός του καθώς προοικονομείται η συμπλοκή του με τους Αιγύπτιους.
4. Προοικονομείται η αίσια εξέλιξη: κανείς δε θα τους εμποδίσει, η Θεονόη και ο χορός δε θα μιλήσουν και οι ναύτες, που θα καταλάβαιναν γρήγορα την απάτη, έχουν ρητή διαταγή να υπακούουν τον Μενέλαο.
5. Αποδυναμώνονται και οι τελευταίες αμφιβολίες του Θεοκλύμενου.
στ. 1535 «Καινούργιε μου άντρα»: Είναι φανερή εδώ στα λόγια της Ελένης η ειρωνεία. Πέρα από αυτό, όμως, η προσφώνηση αυτή διαβεβαιώνει τον Θεοκλύμενο έμμεσα για την πίστη της και του υπενθυμίζει την υποσχεσή της να τον παντρευτεί.
πρέπει να τιμήσω/ και τον πρώτο μου γάμο (στ. 1535-1536): Μετά την προσπάθεια να επηρεάσει συναισθηματικά τον Θεοκλύμενο, η Ελένη απορρίπτει με λογικά επιχειρήματα την πρόταση του. Η ταφή του νεκρού και η απόδοση των καθιερωμένων τιμών στην αρχαία Ελλάδα ήταν πρωταρχικό καθήκον των στενών συγγενών του νεκρού. Ήταν λοιπόν ιερό χρέος της Ελένης να τιμήσει τον νεκρό άντρα της.
Δίσημα λόγια Ελένης (στ. 1540-1563)
α. Εκείνα που θα ΄θελα οι θεοί να σου χαρίσουν (στ. 1540-1541): Η Ελένη εδώ εννοεί τις συμφορές, ενώ ο Θεοκλύμενος θεωρεί ότι τα λόγια αυτά της Ελένης είναι κολακευτικά προς αυτόν.
β. αφού και εμένα και το Μενέλαο ωφελείς (στ. 1544-1545): Η Ελένη εννοεί ότι ο Θεοκλύμενος άθελά του τους βοηθά να αποδράσουν, ενώ ο ίδιος νομίζει πως η Ελένη εννοεί τις τιμές που θα προσφέρει στο νεκρό άντρα της.
γ. Η μοίρα καλά τα φέρνει ως τώρα (στ. 1545-1546): Η Ελένη εννοεί πως μέχρι τώρα όλα συντελούν στην επίτευξη του σχεδίου απόδρασης, ενώ ο Θεοκλύμενος βλέπει πως επιτυγχάνεται ο δικός του στόχος.
δ. Να 'σαι καλά και αυτά που θέλω ας γίνουν (στ. 1555): Η Ελένη αναφέρεται στην απόδραση της με τον Μενέλαο, ενώ ο Θεοκλύμενος νομίζει ότι αναφέρεται στην ταφή του νεκρού άντρα της.
ε. Τη χάρη που χρωστάω θα σου ξοφλήσω (στ. 1557): Η Ελένη εννοεί τη χάρη που χρωστάει στον Θεοκλύμενο, επειδή της δίνει την ευκαιρία να αποδράσει και μιλαει ειρωνικά, ενώ ο Θεοκλύμενος εννοεί τη χάρη που της κάνει να τιμήσει τον νεκρό σύζυγό της.
στ. Η τύχη ας με συντρέξει (στ. 1561): Με τη λέξη τύχη η Ελένη εννοεί την επίτευξη του σχεδίου απόδρασης, ενώ ο Θεοκλύμενος τον γάμο του με την Ελένη.
ζ. Ποιους πρέπει ν' αγαπάω δε θα μου μάθεις (στ. 1563): Η Ελένη εννοεί εδώ τον Μενέλαο, ενώ ο Θεοκλύμενος νομίζει πως η ηρωίδα αναφέρεται σε αυτόν.
Ήθος προσώπων
Ελένη
Γοητευτική, ικανότατη, δραστήρια, ετοιμόλογη, οργανωτική, προνοητική (εξασφαλίζει τη σιωπή του χορού και την υπακοή των ναυτών) εξαπατά με άνεση το βασιλιά για άλλη μια φορά και κάνει όλους συνενόχους της. Με λογοπαίγνια και αμφισημίες εκτονώνει την ένταση που νιώθει. Χαρακτηριστική είναι, επίσης, η οργανωτικότητα και η προνοητικότητά της, καθώς φροντίζει να εξασφαλίσει τη σιωπή του Χορού αλλά και να αποτρέψει το ενδεχόμενο ανυπακοής των ναυτών του Θεοκλύμενου, βάζοντας τον να ορίσει κυβερνήτη του πλοίου τον Μενέλαο.
Θεοκλύμενος
Καχύποπτος, δύσπιστος, κωμικοτραγικός, ερωτευμένος σφόδρα με την Ελένη, φαινομενικά ευσεβής (αδιαφορία για τα έθιμα των Ελλήνων, χαρά για τη αποφυγή μιάσματος του νεκρού). Τέλος, παρουσιάζεται γενναιόδωρος απέναντι στο Μενέλαο, καθώς υπήρξε άγγελος καλών ειδήσεων και πρόκειται να βοηθήσει την αγαπημένη του στην τέλεση της ταφής του άντρα της.
Μενέλαος
Μαζί με την εξωτερική του εμφάνιση έγινε και πάλι σταθερός, επιβλητικός, έτοιμος για δράση. Ο Μενέλαος αποκτά εδώ την ηρωική του διάσταση, γεγονος που δηλώνεται και με την αλλαγή της εξωτερικής του εμφάνισης και από το ύφος της προσευχής του. Η προσευχή του δεν είναι δέηση ταπεινού και φοβισμένου αλλά ανθρώπου αποφασισμένου και με πλήρη επίγνωση των κινδύνων (αξιώνει= απαιτεί τη σωτηρία τους).
Με όλα τα παραπάνω (όπως και στο προηγούμενο επεισόδιο)
1) προβάλλεται η αντίθεση ανάμεσα στο είναι και στο φαίνεσθαι, μόνο που εδώ πρόκειται για ένα σκηνοθετημένο από τους ήρωες φαίνεσθαι. (λένε ψέματα).
2) τονίζεται η εξαπάτηση και η πλάνη του Θεοκλύμενου (τραγική ειρωνεία).
3) προβάλλεται η πνευματική υπεροχή Ελένης (Ελλήνων)έναντι Θεοκλύμενου
Απαραίτητες προϋποθέσεις για την ευόδωση σχεδίου
1) Να μη μάθει ο Θεοκλύμενος τον ερχομό του Μενέλαου. (σιωπή Θεονόης)
2) Να πεισθεί ο Θεοκλύμενος για το θάνατο του Μενέλαου.
3) Να δεχτεί το αίτημα για τη συμβολική ενάλια ταφή.
4) Να παραχωρήσει πλοίο και όλα τα απαραίτητα.
5) Να μη συμμετέχει καθόλου ο ίδιος στην τελετή
6) Να οριστεί κυβερνήτης πλοίου ο Μενέλαος και να τον υπακούουν.
στ. 1589-1591: Μετά την προσευχή ο Μενέλαος και η Ελένη αποχωρούν από τη δεξιά πάροδο.
Comments