Πρώτη σκηνή (στ. 437-494): Ο Μενέλαος διηγείται πώς έφτασε στην Αίγυπτο. Από πολλούς θεωρείται η πρώτη σκηνή ως δεύτερος πρόλογος. Ο μονόλογος του Μενελάου εδώ ισορροπεί με το μονόλογο της Ελένης στον πρώτο πρόλογο. Ο Μενέλαος στέκεται απέναντι στους θεατές και αυτοπαρουσιάζεται δίνοντας όλα τα στοιχεία της γενεαλογίας του. Γι΄αυτό κάποιοι μελετητές θεώρησαν τη σκηνή αυτή ως δεύτερο πρόλογο.
Δεύτερη σκηνή (στ. 495-541): Ο Μενέλαος αντιμετωπίζει μια γερόντισσα του παλατιού που προσπαθεί να τον διώξει.
Τρίτη σκηνή (στ. 542-575): Ο Μενέλαος αποφασίζει να μείνει να αντιμετωπίσει το Θεοκλύμενο.
Α’ σκηνή (437-494)
Η πρώτη σκηνή (ρακοφορία, γιατί ο Μενέλαος φορά κουρέλια = ράκη) διακρίνεται για τα εξής χαρακτηριστικά:
α) για τη δραματική της ιδιομορφία: Η εμφάνιση του Μενελάου στη σκηνή είναι απρόβλεπτη και ανατρέπει ό,τι έχει προηγηθεί στον πρόλογο και στην πάροδο. Η απρόβλεπτη αυτή μεταβολή αναζωπυρώνει και επιταχύνει τους ρυθμούς της δράσης αλλά ανανεώνει και το ενδιαφέρον των θεατών. Επίσης ο Μενέλαος που δε θυμίζει τραγικό ήρωα δίνει εύθυμο χρώμα.
β) για τη σκηνοθετική της ιδιομορφία: Η εμφάνιση του Μενελάου στη σκηνή είναι απρόβλεπτη και ανατρέπει όσα έχουν προηγηθεί στον πρόλογο και την πάροδο. Ο Χορός δεν είναι στην ορχήστρα, πράγμα σπάνιο στην αρχαία τραγωδία. Η μετάσταση του Χορού είναι παραβίαση μιας από τις συμβατικότητες του αρχαίου θεάτρου.
γ) Έκθεση «διά μιμήσεως», δηλαδή με απαγγελία και όχι δράση, γι΄αυτό θεωρείται από πολλούς δεύτερος πρόλογος.
=> Η πρώτη σκηνή περιλαμβάνει τον μονόλογο του Μενελάου, τη γενεαλογία και αυτοσύστασή του, τη διήγηση των περιπετειών του, την έκθεση του προβλήματός του.
Ποιες πληροφορίες μας δίνει ο Μενέλαος στο μονόλογό του;
1. Γιος του Ατρέα και της Αερόπης, αδελφός του Αγαμέμνονα.
2. Είχε ηγετική θέση στην Τρωική εκστρατεία.
3. Στοίχισε τη ζωή σε πολλούς Έλληνες και Τρώες ο πόλεμος.
4. Δε μπόρεσε να επιστρέψει στην πατρίδα του, παρόλο που έχουν περάσει 10 χρόνια από την Άλωση (ο Τεύκρος είχε πει 7 – αντιφάσεις του Ευριπίδη), γιατί περιπλανήθηκε στις θάλασσες.
5. Έφτασε τώρα ναυαγός πάνω στην καρίνα του πλοίου του μαζί με την Ελένη και τους συντρόφους του σ΄αυτή την άγνωστη χώρα.
6. Κρύφτηκαν η Ελένη και οι σύντροφό του σε μια σπηλιά όπου φυλάνε τη γυναίκα του.
7. Ο ίδιος κουρελιασμένος βγήκε για να βρει τροφή και βοήθεια απ΄ αυτούς που κατοικούν στο παλάτι.
Η κατάρα του γένους των Ατρειδών ή των Πελοπιδών
Ο Πέλοπας αφού νίκησε τον Οινόμαο και αυτός σκοτώθηκε, πήρε την Ιπποδάμεια και έφυγαν. Μαζί τους πήραν και τον Μύρτιλο, τον ηνίοχό του Οινόμαου που τους βοήθησε. Στο δρόμο όμως ο Μύρτιλος, προσπάθησε να βίασε την Ιπποδάμεια και ο Πέλοπας τον πέταξε στη θάλασσα (Μυρτώο πέλαγος. Πριν να πνιγεί όμως καταράστηκε όλη τη γενιά του Πέλοπα. Ο Ατρέας και ο Θυέστης σκότωσαν το Χρύσιππο, τον αδερφό τους και έφυγαν για τις Μυκήνες. Ο Ατρέας πήρε το θρόνο των Μυκηνών από τον Ευρυσθέα όταν πέθανε, αφού είχε παντρευτεί την κόρη του Αερόπη. Ο Θυέστης θέλησε να πάρει το θρόνο του Ατρέα. Τότε ο Ατρέας σκότωσε τα παιδιά του Θυέστη (2 γιους) και τα πρόσφερε δείπνο στον πατέρα τους. Αφού έφαγε του αποκάλυψε το μυστικό. Τότε ξανακαταράστηκε τη γενιά του Πέλοπα. Τις κατάρες τις άκουσαν ξανά οι θεοί και έγιναν κι άλλοι φόνοι. Ο Θυέστης σκότωσε τον Ατρέα, ο Αίγισθος και η Κλυταιμνήστρα τον Αγαμέμνονα, ο Ορέστης την Κλυταιμνήστρα.
=> Ο Ευριπίδης ακολουθώντας την ομηρική τεχνική παρεμβάλλει στην αρχή των προλόγων του τις λεγόμενες γενεαλογίες που διακωμώδησε ο Αριστοφάνης στους Αχαρνής και βάζει το Μενέλαο να παρουσιάζει το γενεαλογικό του δέντρο. Έτσι ο Μενέλαος στην αρχή του μονολόγου του:
1. Αναθεματίζει τον Πέλοπα και γενάρχη των Πελοπιδών, τον παππού του και εύχεται να είχε σκοτωθεί αυτός στην αρματοδρομία.
2. Αναφέρει τα Ταντάλεια δείπνα (ο Τάνταλος έκανε τραπέζι στους θεούς με το σώμα του γιου του Πέλοπα. Εδώ φαίνεται σα να τους κάλεσε ο σφαγμένος Πέλοπας τους θεούς. Ίσως γιατί πείσθηκε ο Πέλοπας να γίνει αυτό και έμμεσα αυτός τον καλεί).
3. Αναφέρει τη γέννησή του.
4. Αυτοσυστήνεται με τη φράση: «κι εμένα το Μενέλαο»
5. Ιδιοποιείται την αρχηγία της Τρωικής εκστρατείας.
=> Οι γενεαλογίες αποτυπώνουν καλύτερα τα γνωρίσματα των ηρώων και υπογραμμίζουν την ιδέα της οικογενειακής διαδοχής. Πολλές φορές η μοίρα των ηρώων εξαρτάται από τη μοίρα της οικογένειάς τους. Εδώ ο Μενέλαος αναθεματίζει τη γενιά του θέλοντας να δείξει την τραγική του θέση θα προτιμούσε να μην είχε γεννηθεί παρά να βιώνει την τωρινή κατάσταση
=> Η αυτοσύσταση του Μενελάου είναι απαραίτητη γιατί:
α) δεν υπάρχει άλλο πρόσωπο στη σκηνή και
β) είναι ο μόνος τρόπος να γνωρίσουν οι θεατές την ταυτότητα του ανθρώπου που βρίσκεται στο λογείο
«κι όχι με τη βία σαν τύραννος»
Ο Μενέλαος αναφέρεται στο εκστρατευτικό σώμα των Ελλήνων, οι οποίοι με τη θέλησή τους πήραν μέρος στην Τρωική εκστρατεία. Επομένως δεν ακολούθησαν το Μενέλαο «με τη βία» όπως θα συνέβαινε αν ήταν «τύραννος». Με αυτή τη φράση ο Μενέλαος και επομένως ο Ευριπίδης υπογραμμίζει α) τη δημοκρατικότητα των Ελλήνων και β) το σεβασμό της αξιοπρέπειας του ανθρώπου. Ο Ευριπίδης προβάλλει σε διάφορα σημεία του έργου την αντίθεση των Ελλήνων με τη δεσποτική νοοτροπία και την ανωτερότητά τους.
«και φέραν τα ονόματα των σκοτωμένων πίσω»
Η τραγωδία παίχτηκε το 412 π.Χ. Ο Ευριπίδης επιχειρεί να ξυπνήσει στη σκέψη και στην ψυχή των Αθηναίων θεατών τα βιώματα απ΄τη Σικελική εκστρατεία και να τους κάνει να αισθανθούν αποτροπιασμό για τον πόλεμο. Τους θυμίζει το τέλος της Σικελικής εκστρατείας όποτε συνέβη κάτι ανάλογο με την Τρωική εκστρατεία. Ανακαλώντας στη μνήμη των θεατών την τραγική αυτή εικόνα καλλιεργεί την απέχθειά τους για τον πόλεμο. Οι Αθηναίοι θεατές θυμούνται τις τραγικές συνέπειες της Σικελικής εκστρατείας και ζουν στην ατμόσφαιρα του Πελοποννησιακού πολέμου. Ο πόλεμος βέβαια στις κοινωνίες της αρχαιότητας και ιδιαίτερα των ομηρικών χρόνων θεωρείτο κανόνας, μία από τις ασχολίες των ανδρών εντελώς φυσική, όπως η γεωργία. Φυσικό αποτέλεσμα θεωρείτο ο θάνατος του στρατιώτη. Μεγάλη ντροπή ήταν να λησμονηθεί ο νεκρός. Τότε με την απουσία των τεχνικών μέσων οι αποστάσεις ήταν τεράστιες και δε μετέφεραν τους νεκρούς στην πατρίδα. Όμως τους τιμούσαν στην πατρίδα τους με όλες τις απαιτούμενες εκδηλώσεις πένθους.
στ.454-464: Ο Μενέλαος θυμίζει Οδυσσέα, που περιπλανιόταν και αυτός χρόνια στις θάλασσες, χωρίς να μπορεί να φτάσει στην πατρίδα του, όσο και αν το ποθούσε.
Γιατί ο Μενέλαος δεν είναι συμπαθής στους Αθηναίους θεατές στους στίχους 445-456; Ποια ιδιότυπη ειρωνεία δημιουργούν οι στ. 446 και 455-56;
α) Καυχιέται ότι είναι αρχηγός της Τρωικής εκστρατείας ενώ οι θεατές ξέουν ότι ήταν ο αδελφός του ο Αγαμέμνονας.
β) Αναφέρει ότι σ΄αυτόν τον πόλεμο «χαθήκανε πολλοί» (Έλληνες και Τρώες), για να αποδείξει ότι ήταν σπουδαίος αρχιστράτηγος σε μια μεγάλη σύγκρουση.
γ) Δε λυπάται για τους νεκρούς του πολέμου σε αντίθεση με την Ελένη. Έτσι φαίνεται να είναι εγωιστής, αφού θέλει να πει ότι οι Έλληνες που τον ακολούθησαν έπρεπε να σκοτωθούν για την προσωπική του υπόθεση.
δ) Δεν έχει αλλάξει χαρακτήρα ούτε και μετά την καταστροφή της Τροίας.
ε) Ιδιοποιείται και την άλωση της Τροίας, πράγμα εγωιστικό. Και ο Τεύκρος είχε πει κάτι αντίστοιχο στο στίχο 130. Αυτό δημιουργεί μια ιδιότυπη ειρωνεία εκ μέρους του ποιητή (σα να παίζει μαζί τους, βάζοντάς τους εγωιστικά να οικειοποιούνται την άλωση). Είναι πιθανό να θέλει να καταδικάσει αυτή την ανόητη ματαιοδοξία μερικών φιλοπόλεμων που νομίζουν ότι θα αποκτήσουν δόξα και ανδρεία μέσα από τον πόλεμο. Και ίσως δεν είναι τυχαίο ότι και στις δύο περιπτώσεις η επιτυχία της άλωσης συνοδεύεται από συμφορές: Την κούρσεψα μα πάω και γω χαμένος (Τεύκρος) – Εγώ περιπλανιέμαι τόσο καιρό στο κύμα ο δόλιος, όσο χρειάστηκα την Τροία να κουρσέψω (Μενέλαος). Επίσης ιδιότυπη ειρωνεία δημιουργείται, γιατί μολονότι ιδιοποιήθηκε την αρχηγία της εκστρατείας και την άλωση της Τροίας, τώρα βρίσκεται σε τραγική κατάσταση, κουρελής, ναυαγός, ζητιάνος σε ξένη χώρα (ειρωνεία της τύχης) και ο Τεύκρος εξόριστος από τον πατέρα του
«με την Ελένη που ΄φερα»
Ο Μενέλαος αναφέρει ότι έφερε μαζί του την Ελένη. Είναι σημαντική πληροφορία και κεντρίζει το ενδιαφέρον των θεατών. Δημιουργεί έντονη τραγική ειρωνεία. Οι θεατές ξέρουν ότι ο Μενέλαος έχει το είδωλο, αφού η αληθινή Ελένη είναι στην Αίγυπτο, ενώ ο Μενέλαος νομίζει ότι έχει την αληθινή. Επίσης είναι σημαντική, γιατί πια αποδεικνύεται η ύπαρξη του ειδώλου της Ελένης. Οι θεατές αγωνιούν για τη συνέχεια. Αναρωτιούνται τι θα γίνει, θα αποκαλυφθεί η αλήθεια; Το «είναι» με το «φαίνεσθαι» είναι πιο κοντά, η αγωνία κορυφώνεται. Η κατάσταση είναι τραγικοκωμική.
«ρούχα μου κουρέλια» στ 472.
Με τη σημαντική αυτή σκηνογραφική (κουρελιασμένα ρούχα και σκηνοθετική (δείχνοντάς τα) πληροφορία, ο ποιητής τονίζει την τραγικότητα του ήρωα. Είναι σκόπιμη επιλογή και εξυπηρετεί τους εξής σκοπούς:
α) Τονίζει την αλλαγή που προκάλεσε ο Τρωικός πόλεμος στη ζωή του Μενελάου (βασιλιάς – αρχιστράτηγος – πορθητής – ναυαγός κουρελής ζητιάνος)
β) Υπογραμμίζει την τραγική θέση του ήρωα σε μια άγνωστη χώρα και αντιμετωπίζει πρόβλημα ταυτότητας, αφού τα πολυτελή ρούχα είναι για τους βασιλιάδες γνώρισμα της θέσης και της εξουσίας τους (παιχνίδι φαίνεσθαι και είναι και εδώ).
γ) Προκαλεί στους Αιγυπτίους τον οίκτο για τον αξιολύπητο ήρωα.
δ) Προκαλεί στους θεατές τον έλεο και το φόβο.
ε) Δίνει τη δυνατότητα να αισθητοποιηθεί η αποκατάσταση του ήρωα με την αλλαγή της ενδυμασίας του στο τέλος.
στ) Επιδιώκει να δείξει ότι ο πόλεμος έχει τραγικές συνέπειες για τους ανθρώπους (αλλαγή της ζωής τους)
ζ) εμποδίζει την αναγνώρισή του από την Ελένη (Θεατρική οικονομία – Προοικονομία)
η) Πρέπει να παρουσιάσει ρεαλιστικά το ναυαγό Μενέλαο.
θ) Εντυπωσιάζει τους θεατές με την αντίθεση του κουρελή Μενελάου προς τα εγωιστικά λόγια του.
ι) Εμφανίζει τους ήρωές του με ανθρώπινες αδυναμίες και πάθη. Ο Ευριπίδης συνήθιζε να παρουσιάζει τους ήρωές του σε άθλια κατάσταση, πράγμα για το οποίο δέχτηκε την κριτική του Αριστοφάνη στην κωμωδία «Αχαρνής», όπου διακωμωδεί την άθλια εμφάνιση των ηρώων του Ευριπίδη
στ. 474-476: Πρόκειται για αποφθεγματική φράση. Είναι βέβαια αλήθεια πως αντιμετωπίζει καλύτερα τη δυστυχία αυτός που την έχει γνωρίσει και παλιότερα στη ζωή του. Αντίθετα, εκείνος που είχε συνηθίσει να ζει ευτυχισμένος νιώθει τη δυστυχία που τον βρίσκει αβάσταχτη. Η άποψη αυτή συνδέεται με την κυρίαρχη αντίληψη των αρχαίων Ελλήνων ότι μεγαλύτερη δυστυχία προκαλούν οι απότομες μεταστροφές της τύχης.
Η αλλαγή στη ζωή του Μενέλαου.
Πριν από τον Τρωικό πόλεμο ο Μενέλαος ήταν δημοφιλής, δημοκρατικός, φιλελεύθερος και πλούσιος βασιλιάς. Στον Τρωικό πόλεμο αναδείχτηκε γενναίος πολεμιστής ένδοξος ήρωας. Τώρα είναι ναυαγός, κουρελής, ζητιάνος, πεινασμένος σε άγνωστη χώρα. Επομένως κάθε πόλεμος προκαλεί μεγάλες αλλαγές στη ζωή, στα ήθη και στα έθιμα των ανθρώπων. Τέτοιες αλλαγές συνέβησαν μετά τον πόλεμο στο Μενέλαο. Εδώ λοιπόν εμφανίζεται το στοιχείο της «περιπέτειας». Είναι ουσιαστικό στοιχείο του τραγικού μύθου κατά τον Αριστοτέλη, σημαίνει τη μεταστροφή της τύχης των ηρώων στο αντίθετο από αυτό που επιδιώκουν. Διαφέρει από τη μετάβαση που είναι απλή μεταβολή της κατάστασης. Η περιπέτεια είναι η διαδικασία με την οποία ο ήρωας έπεφτε από τ μία κατάσταση στην άλλη, από την ευτυχία στη δυστυχία και αντίστροφα. Ο Μενέλαος λοιπόν έφυγε από την Τροία ευτυχισμένος αφού πήρε την Ελένη και εκδικήθηκε τους Τρώες. Στην πορεία όμως η ευτυχία του έγινε δυστυχία, δηλαδή περιπλάνηση 10 χρόνων, ναυάγιο, πείνα, εξαθλίωση.
Η διάνοια του ήρωα
α. στ. 450-453
β. στ. 474-476
γ. στ. 491-492
Ο Μενέλαος μπορεί να χαρακτηριστεί τραγικός ήρωας. Στοιχεία που συνθέτουν την τραγικότητά του:
α. Η απότομη μεταστροφή της τύχης του: από ένδοξος βασιλιάς => αξιοθρήνητος ναυαγός - επαίτης, από νικητής πολέμου => περιπλανώμενος.
β. Η άγνοια και η αυταπάτη μέσα στην οποία ζει χρόνια τώρα, νομίζοντας πως έχει μαζί του τη γυναίκα του Ελένη, την οποία πήρε από την Τροία έπειτα από δέκα χρόνια πολέμου, ενώ στην πραγματικότητα δεν έχει παρά το είδωλό της.
γ. Ακούγοντας, λοιπόν, αυτά είναι αναμενόμενο να αισθανθούμε οίκτο και συμπάθεια για τον Μενέλαο.
Comments