Η παρουσία της γερόντισσας υπηρετεί τη θεατρική οικονομία. Ο Ευριπίδης προτίμησε να είναι θυρωρός μία μεγάλη και αδύνατη γυναίκα γιατί:
1. Μία γυναίκα είναι πιο συναισθηματική, πιο ευαίσθητη και πιο δειλή σε σύγκριση με τον άντρα.
2. Πιθανότατα ο άντρας θα συμπεριφερόταν με μεγαλύτερη σκληρότητα προς το Μενέλαο ή θα φώναζε να τον συλλάβουν. Θα εξελισσόταν έτσι η σκηνή σε μία βίαιη σύγκρουση με απρόβλεπτες συνέπειες για την εξέλιξη του μύθου, αυτή που θέλει ο ποιητής. (Θεατρική οικονομία)
3. Η σύγκρουση του Μενελάου με μια γερόντισσα γυναίκα θα τόνιζε περισσότερο την τραγικότητα του ήρωα.
4. Η φλύαρη γερόντισσα μπορούσε να μεταδώσει στο Μενέλαο περισσότερες πληροφορίες χρήσιμες για την εξέλιξη του μύθου (θεατρική οικονομία), κυρίως ως προς την αναγνώριση.
5. Η ηλικιωμένη γυναίκα συμπεριφερόμενη στον πορθητή της Τροίας Μενέλαο με τρόπο περιφρονητικό στην αρχή της σκηνής, θα τόνιζε έντονα την άθλια και τραγική κατάσταση του Μενελάου.
6. Η στάση του Μενελάου απέναντι στη γερόντισσα (ευγενικός, διαλλακτικός) προβάλλει τις ευαισθησίες, τις ηθικές αρχές και την ανωτερότητα των Ελλήνων έναντι των βαρβάρων.
Η στάση της Γερόντισσας –θυρωρού απέναντι στο Μενέλαο στην αρχή και στο τέλος της σκηνής.
Η γερόντισσα στην αρχή προσπαθεί να τον διώξει τον σπρώχνει με τα χέρια της. Του λέει να φύγει γιατί θα ενοχλήσει «τους αφέντες». Άλλωστε, αν είναι Έλληνας, θα τον σκοτώσουν. Στην αρχή της σκηνής είναι σκληρή και αυστηρή. Η συμπεριφορά αυτή της γερόντισσας δεν τονίζει τόσο την αγριότητα και τον απολίτιστο χαρακτήρα των Αιγυπτίων όσο τη μεγάλη αγάπη του Θεοκλύμενου για την Ελένη και το φόβο μήπως την απήγαγε κανείς. Η συμπεριφορά της δεν οφείλεται στην ιδιοσυγκρασία της, αλλά στο ότι εκτελεί τις αυστηρές διαταγές του Θεοκλύμενου («τον φοβάμαι», στο τέλος της σκηνής). Αυτό φαίνεται από το τέλος της σκηνής όπου δηλώνει ότι αγαπά του Έλληνες και γίνεται ανεκτική και υποχωρητική αφού του λέει ότι του είπε «λόγια πικρά». Αφού αγαπά τους Έλληνες δικαιολογείται η ανοχή της απέναντι στο Μενέλαο και το γεγονός ότι θα κρατήσει μυστική την παρουσία του στην Αίγυπτο. Αυτό βέβαια εξυπηρετεί τη θεατρική οικονομία. Εδώ λοιπόν μεθοδεύει το μύθο του, για να οργανώσει όπως θέλει τη συνέχεια της ιστορίας του και να κρατήσει το ενδιαφέρον των θεατών.
στίχοι 497-98 «θα σε σκοτώσουν Έλληνας αν είσαι»
Επαναλαμβάνεται το ίδιο μοτίβο την Ελένης – Τεύκρου. Έτσι μίλησε και η Ελένη στον Τεύκρο και μάλιστα χωρίς να του αποκαλύψει τους λόγους (θεατρική οικονομία: Αλλιώς θα αποκάλυπτε τον εαυτό της). Ο ποιητής επαναλαμβάνει το ίδιο μοτίβο, γιατί θέλει να τονίσει:
1. Την αγριότητα και τον απολίτιστο χαρακτήρα των Αιγυπτίων.
2. Την αγάπη του Θεοκλύμενου για την Ελένη.
3. Το φόβο του μήπως την απαγάγει κάποιος Έλληνας.
Ποια σκηνοθετική πληροφορία παρέχει ο στίχος 503 «Μη σπρώχνεις ντε…».
Ο Μενέλαος ζητά από τη γερόντισσα να μην τον σπρώχνει και να μην του πιάνει σφιχτά το χέρι. Τα λόγια του Μενελάου είναι μία σκηνοθετική πληροφορία (στοιχείο) που υποδηλώνει:
1. Έντονη σωματική κίνηση.
2. Δράση που δεν είναι τόσο συνηθισμένη στην αρχαία ελληνική τραγωδία. Ο Σοφοκλής και ο Αισχύλος δε βάζουν τους υποκριτές τους να κινούνται. Η κίνησή τους είναι εσωτερική και προβάλλεται με το λόγο. Ο Ευριπίδης καινοτομώντας έβαλε τους υποκριτές του να κινούνται στη σκηνή όπως στο σημερινό θέατρο. Η γερόντισσα κινείται απειλητικά προς το μέρος και τον σπρώχνει. Σίγουρα η σκηνή διογκώνει την τραγικότητα του ήρωα και ξυπνά τη συμπάθεια στην ψυχή των θεατών. Ορισμένοι υποστηρίζουν ότι πρόκειται για κωμική σκηνή γιατί οι σκηνές βίαιης αποπομπής ήταν συχνές στην κωμωδία. Είναι λάθος όμως, γιατί ο Ευριπίδης ήθελε απλώς να δείξει την άθλια κατάσταση του ήρωα.
Τι επιδιώκει ο ποιητής με την επιθετική συμπεριφορά της γερόντισσας;
Ο ποιητής θέλει:
1. Να ταπεινώσει το Μενέλαο.
2. Να παρουσιάσει πιο έντονη την αθλιότητα στην οποία έχει περιέλθει
3. Να συγκρίνει την προηγούμενη κατάστασή του, όταν ήταν αρχηγός κοσμοξάκουστου στρατού με την τωρινή άθλια κατάστασή του.
4. Να τονίσει την τραγικότητα του Μενελάου εξαιτίας της μεταβολής της τύχης εξαιτίας της «εις το εναντίον μεταβολής».
5. Να παρουσιάσει το προηγούμενο βασιλικό μεγαλείο του Μενελάου σε αντίθεση με την άθλια κατάσταση του ζητιάνου στην οποία τώρα βρίσκεται.
6. Να προκαλέσει τον οίκτο (έλαιο) των θεατών για τη μεγάλη αλλαγή της ζωής του Μενελάου μετά τον Τρωικό πόλεμο αλλά και το φόβο τους. Σ΄ αυτή τη σκηνή τονίζεται περισσότερο η περιπέτεια του ήρωα, ουσιαστικό στοιχεί του τραγικού μύθου. Είναι έκδηλη περισσότερο η μεταστροφή της τύχης του ήρωα από την ευτυχία στη δυστυχία. Είναι ειρωνεία της τύχης. Η αντίδραση βέβαια του Μενελάου να βάλει τα κλάματα είναι αντιηρωική.
στ. 507 «τους ναυαγούς κανείς δεν τους πειράζει»;
Εδώ ο Μενέλαος επικαλείται το ιερό καθήκον των αρχαίων Ελλήνων να φιλοξενούν και να προστατεύουν κάθε ξένο και ανήμπορο που ήταν άλλωστε κάτω από την προστασία του Ξένιου Δία. Η απάντηση της γερόντισσας «κάποιο άλλο σπίτι τότες άντε να βρεις» φανερώνει την αντίθεση ανάμεσα στους Έλληνες και τους βαρβάρους και την ανωτερότητα των Ελλήνων έναντι των βαρβάρων. Ο πολιτισμός της Ανατολής, που ήταν μεγάλος δεν είχε πνευματικότητα και ηθικό βάθος. Διάφορες εξηγήσεις μπορούν να δοθούν για το πώς ξεκίνησε ο σεβασμός των Ελλήνων προς τους ναυαγούς:
1. Ήταν χαρακτηριστικό της φύσης των Ελλήνων.
2. Έπειτα ο τρόπος ζωής των Ελλήνων (ταξίδια, εμπόριο, πόλεμος) είχε σαν συνέπεια να λείπουν μακριά από τα σπίτια τους. Είχαν ανάγκη στέγης, τροφής, προστασίας. Πρόσφεραν λοιπόν αυτό που και οι ίδιοι θα είχαν ανάγκη κάποια στιγμή.
3. Οι ξένοι ήταν για πολλούς η μόνη επαφή με τον ξένο κόσμο και η μόνη πηγή πληροφοριών. Επειδή η προσφορά τους ήταν μοναδική και ανεκτίμητη έπρεπε και η ανταπόδοση να είναι ανάλογη.
Γιατί η Ελένη αποσιώπησε το λόγο της εχθρότητας του Θεοκλύμενου για τους Έλληνες στη σκηνή με τον Τεύκρο;
Γιατί ο ποιητής δεν ήθελε:
1. Αποκαλύψει την παρουσία της Ελένης στην Αίγυπτο.
2. Να δώσει άλλη τροπή στο μύθο με την αποκάλυψη της παρουσίας της Ελένης.
3. Να μεταδώσει στους θεατές περισσότερες πληροφορίες απ΄ όσες έπρεπε να μάθουν τότε.
4. Να παρατείνει το διάλογο Ελένης –Τεύκρου περισσότερο αφού οι πιο σημαντικές και πιο απαραίτητες πληροφορίες για την εξέλιξη του μύθου είχαν μεταδοθεί.
5. Να μάθει ο Τεύκρος ότι στην Τροία ήταν το είδωλο της Ελένης, κάτι που δεν θα άλλαζε τίποτα αφού ο Τεύκρος «θα αποχωρήσει» από το έργο σύμφωνα με το σχέδιο του ποιητή.
6. Να αδυνατίσει τη δραματική ένταση με την αποκάλυψη των λόγων της εχθρότητας του Θεοκλύμενου για τους Έλληνες και έτσι να μειώσει την αγωνία των θεατών.
στ. 511-515: Οι στίχοι αυτοί τονίζουν την τραγικότητα του Μενελάου, καθώς κάνουν φανερή την αλλαγή που έχει επέλθει στη ζωή του. Αυτός που πριν ήταν ένδοξος βασιλιάς και στρατηγός, τώρα είναι ρακένδυτος ναυαγός και διώχνεται με τόσο σκληρό τρόπο από μια γερόντισσα.
Γιατί ο πιο σημαντικός στίχος είναι ο 528 γι΄ αυτή τη σκηνή; («Είναι η Ελένη εδώ, του Δία η κόρη»)
Είναι ο πιο σημαντικός στίχος γιατί:
1. Επαναφέρει το παιχνίδι ανάμεσα στο φαίνεσθαι και το είναι.
2. Ανανεώνει το δραματικό ρόλο του «ειδώλου».
3. Περιπλέκει τη δραματική κατάσταση με την πληροφορία αυτή.
4. Φέρνει το Μενέλαο σε σύγχυση, αφού δε γνωρίζει ποια είναι η πραγματική Ελένη.
5. Παρέχει στο Μενέλαο μια πληροφορία παράξενη και τραγική που θα προκαλέσει τις μετέπειτα εξελίξεις.
6. Βοηθάει τον ποιητή να κατευθύνει την εξέλιξη του μύθου στην ταύτιση των δύο προσώπων και στη λύση του προβλήματος. Εδώ η Γερόντισσα αποκαλύπτει χωρίς όμως περισσότερες λεπτομέρειες στο Μενέλαο το λόγο της εχθρότητας του Θεοκλύμενου. Αιτία η παραμονή της Ελένης στο παλάτι. Η πληροφορία αυτή για την παρουσία της Ελένης στην Αίγυπτο προωθεί την εξέλιξη του μύθου φέρνοντας κοντά την Ελένη της Τροίας με την Ελένη της Αιγύπτου.
Τι του έκαναν και εγώ θα το πληρώσω (στ. 527): ειρωνεία
Τι υπογραμμίζει η συσσώρευση των ερωτήσεων του Μενελάου στο στ. 529;
Η πληροφορία της Γερόντισσας για την παρουσία της Ελένης προκάλεσε τη συσσώρευση των ερωτήσεων του στ. 529. Έτσι υπογραμμίζεται η απουσία, η αγωνία και η ένταση των συναισθημάτων του Μενελάου. Επίσης με την ερώτηση «Την έκλεψαν από τη σπηλιά μου», υπογραμμίζει την πλήρη σύγχυση του Μενελάου. Προετοιμάζει τους θεατές για το θέμα αυτό, γιατί προοικονομείται η εξαφάνιση της Ελένης –ειδώλου από τη σπηλιά στον αέρα
=> Στους στ. 538-39 η Γερόντισσα λέει στο Μενέλαο ότι κινδυνεύει να λάβει το θάνατο για δώρο φιλοξενίας. Εδώ τονίζεται η αντίθεση ανάμεσα στους Έλληνες και τους βαρβάρους σχετικά με το θεσμό της φιλοξενίας. Επίσης, η ανωτερότητα αυτή φάνηκε και στους στίχους 507-508 («τους ναυαγούς δεν τους πειράζει κανείς»). Δες απάντηση σχετική παραπάνω και τα γενικά περί φιλοξενίας.
Γιατί οι στίχοι 539-540 «έχω στους Έλληνες αγάπη» είναι σημαντικοί;
Είναι σημαντικοί γιατί:
1. Δικαιολογούν την ανοχή της Γερόντισσας απέναντι στον Έλληνα Μενέλαο.
2. Τονίζουν την αγάπη της γερόντισσας στους Έλληνες.
3. Έμμεσα δηλώνουν την αλλαγή της στάσης της αφού έτσι δηλώνεται έμμεσα πως θα κρατήσει μυστική την παρουσία του Μενελάου.
4. Έτσι βοηθά τη θεατρική οικονομία, αφού η αποκάλυψη του Μενελάου στο Θεοκλύμενο θα έδινε στο μύθο διαφορετική τροπή από αυτή που θέλει ο ποιητής.
Αντιθέσεις που υπάρχουν σ΄ αυτή τη σκηνή
Α) Ο Μενέλαος είναι ένα αξιοθρήνητος ζητιάνος, ενώ στην πραγματικότητα είναι ένας βασιλιάς.
Β) Η αυστηρή στάση της Γερόντισσας στην αρχή (αν και αφήνει έμμεσα να εννοηθεί ότι θα τον καλύψει) αντιτίθεται στην υποχωρητικότητα και την ανοχή που δείχνει στο τέλος και μάλιστα δικαιολογείται.
Πληροφορίες που δίνει η Γερόντισσα για την Ελένη
Πρώτα ότι βρίσκεται εκεί και είναι ο λόγος της εχθρότητας του Θεοκλύμενου, χωρίς άλλες λεπτομέρειες. Στο στίχο 528 η Γερόντισσα αποκάλεσε την Ελένη κόρη του Δία. Στο στίχο 530 την αναφέρει ως κόρη του Τυνδάρεω. Πιθανότατα προκειμένου να καταστήσει πιο σαφές στον έκπληκτο Μενέλαο για ποια γυναίκα πρόκειται, προτιμά στο στίχο αυτό να αναφέρει και την εκδοχή της καταγωγής της από τον Τυνδάρεω. Τώρα πια δεν υπάρχει καμιά αμφιβολία για ποια Ελένη μιλά. Η άλλη πληροφορία είναι ότι έφτασε εκεί «προτού να πάνε οι Αχαιοί στην Τροία». Αυτά τα λόγια αποτελούν μια δεύτερη μεγάλη έκπληξη για το Μενέλαο. Η Ελένη βρίσκεται στην Αίγυπτο πολλά χρόνια (20 περίπου). Χωρίς αμφιβολία η πληροφορία αυτή εκτός από έκπληξη προκαλεί στο Μενέλαο και μεγάλη σύγχυση.
Κωμικά στοιχεία
α. Η αποπομπή του από τη Γερόντισσα με προσβλητικά λόγια και σπρωξιές.
β. Ο ειρωνικός σχολιασμός από τη Γερόντισσα λόγων του Μενέλαου.
Στοιχεία που προκαλούν τον οίκτο για τον ήρωα
α. η προσβλητική αποπομπή του ήρωα από μια γερόντισσα θυρωρό.
β. τα δάκρυα του ήρωα καθώς αναλογίζεται την περασμένη ευτυχία του και το περασμένο μεγαλείο του.
γ. η απελπισία του Μενέλαου όταν μαθαίνει πως βρίσκεται στην Αίγυπτο.
δ. η έκπληξη και η σύγχυση του ήρωα ακούγοντας πως η Ελένη της Σπάρτης βρίσκεται στο παλάτι του βασιλιά της Αιγύπτου.
Comments