Η πρώτη σκηνή: Διάλογος ανάμεσα στην Ελένη και στο Μενέλαο. Αναγνώριση του Μενελάου απ την Ελένη (πρόσωπα 2)
Δεύτερη σκηνή: Ένας αγγελιαφόρος αναγγέλλει την εξαφάνιση της Ελένης από τη σπηλιά. Αναγνώριση της Ελένης από το Μενέλαο (3 πρόσωπα, τριγωνική σκηνή)
Τρίτη σκηνή: Ο Μενέλαος και η Ελένη εκτιμούν την κατάσταση και τους κινδύνους (2 πρόσωπα)
Τέταρτη σκηνή: Η Θεονόη αποκαλύπτει τις διαθέσεις των θεών απέναντι στο Μενέλαο. Υπόσχεται να τους βοηθήσει (3 πρόσωπα: τριγωνική σκηνή)
Πέμπτη σκηνή: Η Ελένη και ο Μενέλαος καταστρώνουν σχέδιο απόδρασης Η εναλλαγή σκηνών με δύο και τρία πρόσωπα (τριγωνική), δίνει στο έργο πλουσιότερη σε ένταση εξέλιξη.
Οι γυναίκες του Χορού και η Ελένη βγαίνουν από το παλάτι χαρούμενες για τις ευχάριστες ειδήσεις της Θεονόης: ο Μενέλαος ζει και έχει ναυαγήσει κάπου στην Αίγυπτο. Μες στη χαρά της η Ελένη δε ρώτησε αν θα σωθεί ο Μενέλαος όταν έρθει. Ξαφνικά αντιλαμβάνεται τον ξένο και νομίζοντας πως πρόκειται για άνθρωπο του Θεοκλύμενου, τρέχει να φτάσει στον τάφο του Πρωτέα. Ο Μενέλαος μένει έκπληκτος από την ομοιότητά της γυναίκας με την Ελένη, αλλά και η ηρωίδα παρατηρώντας τον ξένο αναγνωρίζει σε αυτόν τον άντρα της. Εκείνος όμως δυσπιστεί. Παρά τις εξηγήσεις της ηρωίδας, πιστεύει πως είναι η γυναικά του αυτή που έφερε από την Τροία και ετοιμάζεται να φύγει.
Ο τάφος του Πρωτέα
Ο τάφος του Πρωτέα στο μέσο της σκηνής –λογείου αποτελεί έξυπνο εύρημα του ποιητή, αφού μπορεί να επιτελεί διάφορους πολλαπλούς ρόλους:
1. Να χρησιμεύει ως άσυλο και καταφύγιο για την Ελένη στις δύσκολες στιγμές.
2. Να κρύβει για λίγο κάποιον από τους ήρωες, εδώ το Μενέλαο, και να μην τον βλέπουν τα άλλα πρόσωπα.
3. Να θυμίζει τον έντιμο δίκαιο, ηθικό Πρωτέα που βοήθησε την Ελένη σε αντίθεση με το Θεοκλύμενο.
4. Να εκφράζει την αντίληψη των Αιγυπτίων και των Ελλήνων για την αθανασία της ψυχής.
5. Να δείχνει το σεβασμό του Θεοκλύμενου στον πατέρα του. Η Ελένη βγαίνοντας από το παλάτι δείχνει τον τάφο αλλά στέκεται ακόμα δίπλα στην είσοδο του παλατιού. Απευθύνεται μάλλον στους θεατές.
Ποιες πρόσθετες πληροφορίες δίνει η Ελένη στους στίχους 589-606; Ποια αφηγηματική τεχνική υπάρχει;
Η Ελένη δίνει τις πληροφορίες που άκουσε από τη Θεονόη:
α) ότι ο Μενέλαος ζει και έχει σωθεί με κάποιους συντρόφους του
β) ότι όταν τελειώσουν τα βάσανά του θα φτάσει στην Αίγυπτο.
Στους στίχους 593-94: «Μα θα΄ρθει… τελειώσουν» υπάρχει τραγική ειρωνεία, γιατί η Ελένη αγνοεί ότι ο Μενέλαος είναι δίπλα της ενώ οι θεατές το ξέρουν.
Ποιο στοιχείο επηρεάζει τη συναισθηματική κατάσταση της Ελένης και των θεατών στους στίχους 594-596;
Η Ελένη ανησυχεί για το τι θα συμβεί στο Μενέλαο όταν φτάσει στην Αίγυπτο, σε μια χώρα με σκληρό και εχθρικό για τους Έλληνες βασιλιά. Η Θεονόη της είπε ότι θα έρθει στην Αίγυπτο όταν τελειώσουν τα βάσανά του, δεν της είπε όμως αν, όταν φτάσει, θα σωθεί. Επομένως, αυτή η αβεβαιότητα και η αγωνία επηρεάζει τη συναισθηματική της κατάσταση. Και οι θεατές όμως που γνωρίζουν ότι ο Μενέλαος είναι ήδη στην Αίγυπτο, αγωνιούν για την αντίδραση του Θεοκλύμενου, επομένως και για την εξέλιξη της υπόθεσης.
Στίχοι 596-598
Η Ελένη σε αυτούς τους στίχους λέει: «Στην πολλή χαρά μου σαν άκουσα πως γλύτωσε λησμόνησα καθάρια να ρωτήσω» (αν δηλαδή σωθεί όταν φτάσει στην Αίγυπτο). Την παράλειψη της Ελένης να ρωτήσει αν θα σωθεί ο άντρας της στην Αίγυπτο την αποδίδουν μερικοί στο φόβο της Ελένης μήπως η Θεονόη της ανακοινώσει κάτι άσχημο, άλλοι στη ντοπαλότητα της Ελένης και άλλοι στη δεοντολογία της αβρότητας που είδαμε να σέβεται και ο Μενέλαος στο στίχο 473: «Ντρεπόμουν να ρωτήσω τους ανθρώπους». Ο Ευριπίδης επιλέγει συνειδητά να κάνει την Ελένη να μην έχει μάθει απ΄τη Θεονόη τι θα συμβεί στο Μενέλαο μετά την άφιξή του στην Αίγυπτο, γιατί θέλει:
1. Να κρατήσει αβέβαιη την εξέλιξη των γεγονότων
2. Να παρατείνει την αγωνία των θεατών Να προκαλέσει το φόβο τους για την τύχη Μενελάου και Ελένης
3. Να κρατήσει έντονο το ενδιαφέρον των θεατών για να παρακολουθήσουν τη δράση των δύο ηρώων
4. Να παρατείνει την αγωνία της Ελένης
5. Έτσι με την επιλογή αυτή επιτυγχάνει τους δραματικούς του στόχους.
Τι περιέχει και τι αποκαλύπτει το ερώτημα της Ελένης: «Πότε θα ΄ρθεις»;
Περιέχει τραγική ειρωνεία αφού αγνοεί η ηρωίδα την παρουσία του Μενελάου εκεί, ενώ οι θεατές το ξέρουν. Αποκαλύπτει το ήθος της Ελένης και το κυρίαρχο γνώρισμα του είναι η συζυγική πίστη μετά τη χαρά, την ανακούφιση που νιώθει λόγω των καλών ειδήσεων, τώρα λαχταρά να τον δει, να σιγουρευτεί για όσα της είπε η Θεονόη.
Πώς αντιδρά η Ελένη μόλις αντιλαμβάνεται την παρουσία κάποιου προσώπου; Ποιο εκφραστικό μέσο χρησιμοποιεί;
Α) Μόλις η Ελένη αντιλαμβάνεται ξαφνικά την παρουσία κάποιου προσώπου (του Μενελάου) που κρύβεται πίσω από τον τάφο του Πρωτέα μάλλον ή σε κάποια από τις παρόδους, τρέχει φοβισμένη στον τάφο που χρησιμεύει ως άσυλο και καταφύγιο στις δύσκολες στιγμές της, αφού γίνεται ικέτισσα του νεκρού Πρωτέα. Φοβάται μήπως ο Θεοκλύμενος μηχανεύεται γι΄αυτή «παγίδες» δηλαδή μηχανορραφίες και συνωμοσίες για να την αναγκάσει να τον παντρευτεί. Εδώ η πλάνη της Ελένης τονίζει την τραγικότητά της.
Β) Χρησιμοποιεί παρομοιώσεις: Παρομοιάζει τον εαυτό της με Μαινάδα ή με γρήγορο πουλάρι.
Γ) Με Μαινάδα, για να δηλώσει την ταχύτητα και την ορμή με την οποία έπρεπε να κατευθυνθεί προς τον τάφο, για να είναι ασφαλής, γιατί, όπως είναι γνωστό, οι Μαινάδες, όταν καταλαμβάνονταν από το πνεύμα του θεού Διονύσου ξεχύνονταν με ταχύτητα και ορμή και σε κατάσταση υστερίας έτρεχαν πάνω στα βουνά.
Δ) Παρομοιάζεται και με γρήγορο πουλάρι, γιατί αυτό χαρακτηρίζεται από την ταχύτητα και την ορμή του.
Ποιες σκηνοθετικές πληροφορίες έχουμε στους στίχους 607-618; Ποια στοιχεία αποδεικνύουν την έντονη σωματική κίνηση και δράση;
1. Η Ελένη φοβισμένη τρέχει να φτάσει στον τάφο – βωμό του Πρωτέα (τάφος και βωμός = σκηνογραφική πληροφορία)
2. Ο Μενέλαος απομένει σαστισμένος και βουβός βλέποντας μια γυναίκα όμοια με την Ελένη.
3. Προσπαθεί με έντονη σωματική κίνηση και δράση να τη σταματήσει (Στάσου, μη φεύγεις). Φαίνεται ότι την έπιασε (στ. 612) για λίγο.
4. Η Ελένη αφού του ξέφυγε συνεχίζει να τρέχει τρομαγμένη γιατί ο Μενέλαος στον 617 της ξαναλέει: «Στάσου μη φεύγεις και μη τρομάζεις».
5. Η Ελένη, όταν φτάνει στο μνήμα ηρεμεί, σταματά και λέει: «Στέκομαι γιατί αγγίζω αυτό το μέρος». Είναι ασφαλής αφού είναι ικέτισσα του Πρωτέα και προστατεύεται και από τον ικέσιο Δία.
6. Η έντονη σωματική κίνηση και δράση της Ελένης και του Μενελάου εδώ συνδέεται με την έντονη συναισθηματική τους κατάσταση.
Στίχος 613 «στο βασιλιά γυρεύει να με δώσει»
Η Ελένη εμμένει στην πλάνη της ότι δηλαδή ο άνθρωπος με τα κουρέλια είναι άνθρωπος του Θεοκλύμενου που θέλει να τη συλλάβει και να την οδηγήσει σ΄αυτόν. Η στάση της Ελένης και η ερμηνεία που δίνει στις ενέργειες του Μενελάου προκαλούν τραγική ειρωνεία και τονίζουν την τραγικότητά της, αφού οι θεατές γνωρίζουν ότι ο κουρελής άνθρωπος είναι ο άντρας της και βέβαια δε θα την παραδώσει στο Θεοκλύμενο ενώ αυτή βρίσκεται σε πλάνη.
Στίχο 616 «Όμως η φορεσιά σου έτσι σε δείχνει».
Η κουρελιασμένη φορεσιά του Μενελάου παίζει σημαντικό λειτουργικό ρόλο στο δράμα. Στη σκηνή αυτή:
1. Οδηγεί την Ελένη σε λαθεμένες σκέψεις, αφού τον θεωρεί κακό και κλέφτη.
2. Καθυστερεί την αναγνώριση του Μενελάου απ΄την Ελένη, αφού την οδηγεί σε λανθασμένες σκέψεις.
3. Συνδέεται με το παιχνίδι του φαίνεσθαι (=ρακοφόρος ζητιάνος) και του είναι (=ο βασιλιάς Μενέλαος).
4. Προκαλεί ξανά στους θεατές οίκτο και συμπάθεια για την αλλαγή που έφερε ο Τρωικός πόλεμος στη ζωή του ήρωα.
5. Τονίζει την τραγικότητα του Μενελάου, αφού με την αξιολύπητη εμφάνισή του αισθητοποιείται η κατάπτωσή τους και έτσι προκαλούνται τα παραπάνω.
Σε ποια στοιχεία στηρίζεται η σκηνή της πρώτης αναγνώρισης του Μενελάου από την Ελένη;
Η σκηνή της αναγνώρισης του Μενελάου απ΄την Ελένη στηρίζεται σε τρία στοιχεία: Α) την ομοιότητα του ανθρώπου που έχει μπροστά της η Ελένη με το Μενέλαο.
Β) την ομολογία ότι αυτός είναι ο Μενέλαος.
Γ) την πληροφορία που της έδωσε η Θεονόη ότι θα φτάσει στην Αίγυπτο ο Μενέλαος
=> Η αναγνώριση αυτή θεωρείται κάπως βιαστική, απότομη και άτεχνη. Δε θεωρείται επιτυχημένη. Η αντίδραση δε της Ελένης είναι χαλαρή και ψυχρή.
Είναι δικαιολογημένη η δυσπιστία του Μενελάου στο στίχο 629; Ποια αφηγηματική τεχνική υπάρχει εδώ;
H Ελένη πρώτη αναγνωρίζει το Μενέλαο. Γι΄ αυτό προσπαθεί να τον αγκαλιάσει. Όμως αυτός μένει ακόμη με την ισχυρή έκπληξη που δοκίμασε στην αρχή. Είναι δύσπιστος, δε δέχεται ότι η γυναίκα που βλέπει είναι η Ελένη. Γι΄ αυτό και προσπαθεί να αποφύγει την κίνησή της να τον αγκαλιάσει.
Τα στοιχεία που έχει στη διάθεσή του είναι:
Α. η ομοιότητα αυτής της γυναίκας με την Ελένη.
Β. η ομολογία της ότι είναι η Ελένη.
Γ. η μαρτυρία της Γερόντισσας ότι βρίσκεται η Ελένη στην Αίγυπτο (κόρη του Τυνδάρεω-Δία, απ΄τη Σπάρτη, έχει σχέση με την Τροία). Ενώ ο Μενέλαος έχει τα ίδια περίπου σε βαρύτητα στοιχεία με αυτά που είχε η Ελένη και τον αναγνώρισε, αυτός απορρίπτει όλα αυτά τα στοιχεία και δυσπιστεί στο ότι είναι η Ελένη. Η δυσπιστία του επομένως δε φαίνεται λογική και φυσική. Όμως ο Μενέλαος έχει υποφέρει πολλά, έχει μαζί του φέρει την Ελένη, όπως νόμιζε, από την Τροία, και βρίσκεται σε σύγχυση. Δε μπορεί να σκεφτεί άλλη εκδοχή. Γι΄αυτό μέχρι εδώ στο στίχο 629 είναι κάπως δικαιολογημένη η δυσπιστία του αφού ξέρει ότι άφησε στη σπηλιά φρουρούμενη τη γυναίκα του. Ο Μενέλαος δε μπορεί να καταλάβει το παιχνίδι των θεών που τον βασανίζουν χρόνια.
=> Ασφαλώς η δυσπιστία του Μενελάου και η μη αναγνώριση της Ελένης από αυτό είναι επιλογή του ποιητή, γιατί έτσι εξυπηρετείται η θεατρική οικονομία. Ο ποιητής μεθοδεύει έτσι τα πράγματα για να πετύχει την κορύφωση της δραματικής ατμόσφαιρας με τη σκηνή με τον Αγγελιαφόρο που θα πληροφορήσει το Μενέλαο για την εξαφάνιση της Ελένης-Ειδώλου στον ουρανό . Είναι και αυτό δείγμα της τέχνης του Ευριπίδη. (+Επιβράδυνση)
Γιατί ο Μενέλαος παρακαλεί την Εκάτη να του στείλει «φαντάσματα αγαθά»;
Ο Μενέλαος βρίσκεται σε πλήρη σύγχυση. Νομίζει ότι η γυναίκαι που βλέπει μπροστά του είναι ένα φάντασμα. Εύχεται η γυναίκα αυτή να μην του βγει σε κακό. Παρακαλεί την Εκάτη να του στείλει αγαθό φάντασμα», γιατί συνήθως η Εκάτη τρόμαζε τους ανθρώπους με τα φαντάσματα που έστελνε. Νόμιζε λοιπόν ο Μενέλαος ότι είχε μπροστά του μια γυναίκα –κακό φάντασμα και γι΄ αυτό εύχεται να του στείλει αγαθό, δηλαδή να μην του βγει σε κακό η γυναίκα που βλέπει. Εδώ πλανιέται ο Μενέλαος, όπως και η Ελένη προηγουμένως που τον πέρασε για άνθρωπο του Θεοκλύμενου, αφού θεωρεί τη γυναίκα που βλέπει φάντασμα-είδωλο ενώ είναι η πραγματική Ελένη και αυτή που έφερε μαζί του το φάντασμα-είδωλο ως πραγματική. Η πλάνη και η ψευδαίσθησή του αυτή τονίζουν την τραγικότητά του.
Τι προσπαθεί να αποδείξει η Ελένη με τις φράσεις της στους στίχους 642 και 644;
Η Ελένη κάνει μεγάλη προσπάθεια να πείσει το Μενέλαο για την ταυτότητά της. Στο στίχο 642 η Ελένη λέει «τα μάτια σου θα σου το φανερώσουν». Προσπαθεί να τον πείσει να βασιστεί στις αισθήσεις του, «στα μάτια» για να βρει την αλήθεια. Εδώ κάνει σαφή διάκριση ανάμεσα στην αλήθεια που είναι συμπέρασμα λογικής διαδικασίας, αποτέλεσμα του νου, που αφού ο Μενέλαος βρίσκεται σε σύγχυση, είναι σαστισμένος με όλα όσα του συμβαίνουν και δε χρησιμοποιεί τη λογική, η Ελένη τον προκαλεί να βασιστεί τουλάχιστον σ΄αυτό που βλέπει, στις αισθήσεις. Στο στίχο 644 η Ελένη λέει στο Μενέλαο «στην Τροία πήγε το είδωλό μου». Η παράδοση για το είδωλο αναπτύχθηκε από το Στησίχορο και το δανείστηκε ο Ηρόδοτος. Μέχρι εδώ, σ΄ αυτό το στίχο στηρίζει το μύθο του και την εξέλιξή του στο είδωλο.
Comments