Βασικοί όροι πρότασης - Συντακτικό

Υποκείμενο

Υποκείμενο ρήματος: Βρίσκεται πάντα σε πτώση ονομαστική. Το ρήμα και το υποκείμενο συμφωνούν σε πρόσωπο και αριθμό.

Το Υποκείμενο παραλείπεται:

α) Με τα λεκτικά: λέγουσι / φασί. Στην περίπτωση αυτή νοούνται ως υποκείμενα τα: τινὲς ή οἱ ἄνθρωποι.

β) Στα ρήματα: ὕει (βρέχει), νίφει (χιονίζει), σείει, βροντᾷ όπου βάζουμε υποκείμενο ὁ Ζεύς ή ὁ θεός

γ) Όταν το ρήμα υπαινίσσεται το υποκείμενο του π.χ. στο κηρύττει => νοείται ως υποκείμενο ὁ κῆρυξ.

δ) Όταν μπορεί εύκολα να νοηθεί από τα συμφραζόμενα ή εννοείται από τα προηγούμενα =>᾿Εβούλοντο ἐκλιπεῖν τὴν πόλιν (Υποκείμενο: οὖτοι).

Υποκείμενο απαρεμφάτου

1. Τίθεται σε ονομαστική, γενική, δοτική, αιτιατική όταν είναι το ίδιο με το υποκείμενο του ρήματος από τον οποίο εξαρτάται το απαρέμφατο. Έχουμε Ταυτοπροσωπία.

π.χ. ῾Ο Ξενοφῶν οὐκ ἐδύνατο καθεύδειν.

2. Τίθεται σε αιτιατική, όταν είναι διαφορετικό από το υποκείμενο του ρήματος. Έχουμε Ετεροπροσωπία

π.χ. ᾿Αριαῖος ἔλεγε πολλοὺς εἶναι Πέρσας ἑαυτοῦ βελτίους.

(υποκείμενο του "εἶναι" η αιτιατική "Πέρσας").

Κατηγορούμενο

Κατηγορούμενο είναι η λέξη που αποδίδει μία ιδιότητα στο υποκείμενο ή στο αντικείμενο ενός συνδετικού ρήματος.

Απλό Κατηγορούμενο

1) Αναφέρεται στο υποκείμενο των εξής συνδετικών ρημάτων:

α) Συνδετικά: εἰμί τυγχάνω διατελῶ ἔφυν γίγνομαι ἀποβαίνω διαγίγνομαι πέφυκα ὑπάρχω ἐκβαίνω κεῖμαι καθισταμαι διαμένω β) δοξαστικά παθητικής διάθεσης: φαίνομαι, δοκῶ, νομίζομαι, κρίνομαι, ὑπολαμβάνομαι γ) κλητικά παθητικής διάθεσης: λέγομαι, ὀνομάζομαι, καλοῦμαι, προσαγορεύομαι, ἀκούω δ) ρήματα εκλογής παθητικής διάθεσης: αἱροῦμαι, χειροτονοῦμαι, ἀποδείκνυμαι, κληροῦμαι, λαγχάνομαι

2. Αναφέρεται στο αντικείμενο των εξής συνδετικών ρημάτων:

α) τα αντίστοιχα ενεργητικά των παραπάνω ρημάτων: Δοξαστικά ενεργητικής διάθεσης: δοκῶ, νομίζω, κρίνω, ὑπολαμβάνω Κλητικά ενεργητικής διάθεσης: λέγω, ὀνομάζω, καλῶ, προσαγορεύω Ρήματα εκλογής ενεργητικής διάθεσης: αἱροῦμαι, χειροτονῶ, ἀποδείκνυμι, κληρῶ, λαγ-χάνω β) μεταποιητικά -μετάπλαστα ενεργητικής διάθεσης ποιῶ, ποιοῦμαι, καθίστημι, πράττω, ἀπεργάζομαι, ἀποδείκνυμι γ) τα ρήματα: ἔχω, παρέχω, κτῶμαι, λαμβάνω, ἀποδέχομαι, φέρω, δίδωμι, καταλείπω, ἐῶ, διασῳζω, διαφυλάσσω, διατηρῶ

Συμφωνία κατηγορουμένου και υποκειμένου-αντικειμένου: α. συμφωνούν κατά γένος, αριθμό και πτώση όταν το κατηγορούμενο είναι επίθετο. β. συμφωνούν υποχρεωτικά μόνο στην πτώση και τυχαία στο γένος και στον αριθμό όταν το κατηγορούμενο είναι ουσιαστικό π.χ Τά Λεύκτρα ἐστίν πόλις. γ. όταν το υποκείμενο είναι αρσενικού ή θηλυκού γένους και δηλώνει κάτι το γενικό, τότε το κατηγορούμενο είναι ουδέτερο ενικού αριθμού. Πολλές φορές το κατηγορούμενο αυτό συνοδεύεται από τις λέξεις (πρᾶγμα, χρῆμα, κτῆμα) π.χ. Ἡ τύχη ἐστί κοινόν (πρᾶγμα). δ. όταν τα υποκείμενα είναι δύο ή περισσότερα, τότε το κατηγορούμενο τίθεται: στον πληθυντικό αριθμό (κανονικά) ή στην πτώση και στο γένος των υποκειμένων. π.χ. Ἡρακλῆς καί Θησεύς κατέστησαν ἀθληταί.

Αντικείμενο

Το αντικείμενο τίθεται συνήθως σε πτώση αιτιατική.

Α. Ρήματα που παίρνουν αντικείμενο σε γενική:

α. που δηλώνουν έναρξη-λήξη φροντίδα-επιμέλεια-φειδώ επιτυχία-αποτυχία επιθυμία-απόλαυση-επιδίωξη μνήμη-λήθη εμπειρία-απειρία συμμετοχή αρχή-εξουσία σύγκριση-διαφορά-υπεροχή πλησμονή-στέρηση αίσθηση-αντίληψη χωρισμό-απαλλαγή-απομάκρυνση β. με σύνθετα τις προθέσεις: ἀπό, ἐκ, πρό, ὑπέρ, κατά

Β. Ρήματα που συντάσσονται με δοτική:

α. που δηλώνουν συμφωνία ακολουθία-διαδοχή προσέγγιση-επικοινωνία-μείξη φιλία-έχθρα ωφέλεια-βλάβη ευπείθεια-υποταγή ομοιότητα-ισότητα εναντίωση ευχή ψυχικό πάθος

πρέπει αρμόζει β. με σύνθετα τις προθέσεις: συν, ἐν, ὑπό, ἐπί, προς, παρά, περί γ. τα σύνθετα με το επίρρημα: ὁμοῦ

Ρήματα Δίπτωτα Παίρνουν δύο αντικείμενα: άμεσο και έμμεσο Έχουμε: 1. αιτιατική προσώπου 2. δευτερεύουσα πρόταση ή απαρέμφατο 3. αιτιατική πράγματος 4. γενική 5. δοτική Συνδυασμοί αιτ. προσώπου (άμεσο) + αιτ. πράγματος (έμμεσο) αιτ. (άμεσο) + δοτική (έμμεσο) αιτ. (άμεσο) + γενική (έμμεσο) δοτική (έμμεσο) + γενική (άμεσο)

Ασκήσεις

1. Να βρείτε τα υποκείμενα των ρημάτων στις παρακάτω προτάσεις.

Τά τείχη κατεσκάφη.

Οὗτος θεοις έθυσε.

Οἱ σύμμαχοι εἰσί πρόθυμοι.

Ταῦτα δίκαια ἐστί.

Δάμων τόν Διόνυσον ἐστεφάνωσε.

Οὗτοι ἐβοήθησαν τῇ πατρίδι.

Οἱ σύμμαχοι εἰσί πρόθυμοι.

Οἰ πολεμήσαντες ἔφυγον.

Ὁ βίος βραχύς ἐστι.

Τό λακωνίζειν ἐστίν φιλοσοφεῖν.

Οἱ τριάκοντα πονηροί ἦσαν.

Ἄνεμος μέν οὐκ ἦν, γαλήνη δέ ἦν.

Θαυμάζομεν τήν ἀρετήν τῶν προγόνων.

Αἰδῶς και φόβος εἰσίν ἔμφυτα.

Ἡρακλῆς ὑιός Διός και Ἀλκμήνης ἐστί.

Οἱ ἀγαθοί εἰσιν εὐδαίμονες

Οἱ ἀνδρείοι τιμῶνται και σώζουσιν τήν πατρίδα.

Ἐγώ εἰμί Ἔλλην.

2. Να βρείτε το υποκείμενο του ρήματος και των απαρεμφάτων και να δηλώσετε τη σχέση ταυτοπροσωπίας ή ετεροπροσωπίας.

Ἡγεῖσθε τήν πόλιν ἄξενον εἶναι.

Ἔλεγον οὐκ εἶναι αὐτόνομοι.

Οἱ Πέρσαι ἠνάγκαζον τοὺς νέους μανθάνειν τοὺς νόμους.

Σωκράτης παρῂνει τούς συνότας ἀρετῆς ἐπιμελεῖσθαι.

Συμβουλεύω ὑμῖν ἱδρῦσαι τά τείχη.

Οἱ Ἀθηναῖοι ἐνόμιζον πείσειν τοὺς Λακεδαιμονίους.

Οἱ ἄριστοι ἄνδρες παρακελεύονται τοῖς πολίταις ὁμονοεῖν.

Σωκράτης ἡγεῖται θεούς πάντα γιγνώσκειν.

Νομίζομεν ὑμᾶς πιστοὺς φίλους εἶναι.

Ἔλεγον Κῦρον ἄριστον ἄρχοντα γενέσθαι.

Οἱ νέοι ἐβούλοντο Σωκράτους ἀκούειν.

Σωκράτης οὐκ ἐνόμιζε σοφός εἶναι.

Ἐδίδαξε τοὺς παῖδας τοξεύειν.

Σωκράτης ἔλεγεν διδάσκειν τὴν ἀρετήν.

Ἀλέξανδρος ἤλπιζε κύριος τῆς Ἀσίας γενήσεσθαι.

Ἐβούλοντο τὴν πόλιν τειχίζειν.

Ὁ Κῦρος ἐκέλευσεν τούς στρατιώτας πολεμεῖν.

Σωκράτης ἡγεῖτο τούς θεούς πάντα γιγνώσκειν.

Οἱ Ἀθηναῖοι ἐνόμιζον Σωκράτην σοφόν εἶναι.

Οὗτος ἔλεγε ταῦτα ψευδῆ εἶναι.

Οἱ Μακεδόνες ἤλπιζον Ἀλέξανδρον κύριον τῆς Ἀσίας γενήσεσθαι.

Οἱ στρατηγοί ἐκέλευσαν Ἀλκιβιάδην ἀπιέναι.

Σωκράτης ἔλεγεν οὐκ εἶναι διδάσκαλος.

Μένων ἐβούλετο πλουτεῖν.

3. Να βρείτε το υποκείμενο του ρήματος και το κατηγορούμενο.

Οὗτος ἔφυ ἀγαθός.

Τὰ μὲν κατηγορημένα οὕτως ἐστὶ πολλὰ καὶ δεινὰ.

Ἀνδρείαν φαμέν ἀρετήν εἶναι.

Ἡ μὲν φύσις ἐστὶν ἄτακτον.

Αἱ πονηραί ἐλπίδες εἰσίν κακοί σύμβουλοι.

Στρατηγόν εἵλοντο Περικλέα.

Τοιοῦτος εἰμί ἐγώ.

Ἡ πόλις φρούριον κατέστη.

Κατέστησαν αύτούς κοινωνούς τῆς οὐσίας.

Ἀλκιβιάδης ᾐρέθη στρατηγός.

Ἐπίδαμνός ἐστι πόλις.

Πολλοί ἦσαν οἱ πολεμοῦντες.

Ἱκανά νομίζω τά εἰρημένα.

Καλούσιν πάντας πολεμίους.

Τοῦτο ἐστί ἡ ῥητορική.

Φίλιππος φαίνεται ἀξιόπιστος.

Θηραμένης ᾑρέθη πρεσβευτής εἰς Λακεδαίμονα.

Οἱ Λακεδαιμόνιοι κατέστησαν αἴτιοι πολλῶν ἀγαθῶν.

4. Να βρείτε τα υποκείμενα και τα αντικείμενα των ρημάτων στις παρακάτω προτάσεις.

Οἱ Σπαρτιᾶται ἐπείθοντο τοῖς νόμοις.

Δίδωμι χρήματα τοῖς δικαίοις.

Οἱ θεοὶ νίκην ἡμῖν διδόασιν.

Διδάσκω τόν παῖδα τήν ῥητορικήν.

Βλάπτει τόν ἄνδρα θυμός.

Ἐρῶ πᾶσαν τήν ἀλήθειαν ὑμῖν.

Ἡμεῖς ἳππους καὶ κύνας τρέφομεν.

Διδάσκουσι τοὺς παῖδας σωφροσύνην.

Ἔλεγον τοιάδε.

Ἐπαινοῦμεν τοὺς δικαίους.

Ἔλεγον τοιάδε τοῖς στρατιώταις.

Κῦρος ἀπέκρυπτεν τούς στρατιώτας τήν ἑαυτοῦ λύπην.

Οἱ στρατηγοί ἐδίδοσαν μισθόν τοῖς στρατιώταις.

Ἐπίστευσεν ὁ ἄνθρωπος τῷ λόγῳ.

Κῦρος ἐπεμελεῖτο τῶν βαρβάρων.

Ὁ Κῦρος ἐκέλευσεν τούς στρατιώτας πολεμεῖν.

Προμηθεὺς ἔδωκε τοῖς ἀνθρώποις τὸ πῦρ.

Σωκράτης ἡγεῖτο τούς θεούς πάντα γιγνώσκειν.

Ἀθηναῖοι ἡγοῦνται τούτους συμμάχους.

Κῦρος ἐπεμελεῖτο τῶν βαρβάρων.

Ἐν ἀρχῇ ὁ Θεὸς ἐποίησε τὴν γῆν.

Πολλά ἀγαθά οἱ θεόι παρέχουν τοῖς ἀνθρώποις.

Οὗτοι ἐβούλοντο ἡγεῖσθαι τῶν Ἑλλήνων.

Τοῦτο οὐκ ἔπειθε τους Φωκέας.

Ταῦτα ἐρωτῶ σε.

Ἀλκιβιάδης ἐπεθύμησε ἱππεύειν.