Πάροδος ονομαζόταν το άσμα που τραγουδούσε ο Χορός κατά την είσοδό του στην ορχήστρα.
Σειρήνες... νεκρούς (στ. 196-209):Στους στίχους αυτούς με τη χρήση των επιθέτων διαφαίνεται η έντονη συναισθηματική φόρτιση της ηρωίδας. Η αναφορά στην Περσεφόνη, πέρα από το ότι πρόκειται για θεότητα του θανάτου, σχετίζεται και με την περιπέτεια της Ελένης, καθώς υπάρχουν κοινά σημεία μεταξύ τους. Η Περσεφόνη είχε απαχθεί από τον Πλούτωνα, όπως και η Ελένη από τον Ερμή και είχε αναγκαστεί να παντρευτεί τον θεό του Κάτω Κόσμου.
καθώς μια νύμφη.... Πάνας (στ. 218-223): Ο Χορός εδώ παρομοιάζει τον σπαρακτικό θρήνο της Ελένης με τον οξύ θρήνο μιας νύμφης που ο Πάνας καταδιώκει για να ενωθεί ερωτικά μαζί της χωρίς τη θέλησή της. Η παρομοίωση αυτή αποδίδει με παραστατικό τρόπο την οξύτητα του θρήνου της Ελένης.
Γυναίκες της Ελλάδας/ κουρσέρα καραβιού βαρβαρικού (στ. 224-225): Εδώ η Ελένη μας πληροφορεί για την καταγωγή των γυναικών του Χορού. Οι γυναίκες του Χορού ήταν Ελληνίδες αιχμάλωτες. Ο Ευριπίδης εδώ επιλέγει γυναίκες για το Χορό, γιατί πιο εύκολα θα μπορούσαν να κατανοήσουν την ψυχολογική κατάσταση της ηρωίδας.
στ. 232-233: Έχουμε εδώ πάλι τη γνώστη αντίθεση ανάμεσα στο όνομα και το σώμα, την αντίθεση ανάμεσα στο φαίνεσθαι και στο είναι.
στ. 244-245: Τα λόγια αυτά του Χορού απηχούν τη γνωστή ήδη από τον Όμηρο αντίληψη πως η μοίρα και η τύχη αποτελούν πρωταρχικές δυνάμεις του σύμπαντος, που προκαθορίζουν τη ζωή του ανθρώπου που μόλις έχει γεννηθεί.
στ. 251-252: Ρητορικά ερωτήματα από τον Χορό. Δίνεται έμφαση στη δυστυχία της Ελένης.
στ.253-263: Επανάληψη από τον Χορό τις συμφορές που ανέφερε η Ελένη. Η επανάληψη προβάλλει εντονότερα το δράμα της ηρωίδας, τονίζει την τραγικότητά της και προκαλεί στους θεατές τον έλεο και τον φόβο.
στ. 261-163:τραγική ειρωνεία, καθώς η εξέλιξη του μύθου θα διαψεύσει την άποψη αυτή του Χορού.
στ. 286-288: Συναντάμε πάλι εδώ την αντίθεση ανάμεσα στο σώμα και στο όνομα. Προκαλεί έντονη συναισθηματική φόρτιση, καθώς μία από τις συμφορές που έχουν πλήξει την ηρωίδα είναι η άδικη δυσφήμιση του ονόματός της εξαιτίας του ειδώλου της.
Στοιχεία που δείχνουν την τραγικότητα της ηρωίδας
α. Η Ελένη υποφέρει για τα βάσανά της, τα οποία οφείλονται στις βουλές κάποιων θεών (στ. 273-285)
β. Η Ελένη νιώθει ένοχη για το θάνατο τόσων Ελλήνων και Τρώων αλλά και για το θάνατο των αγαπημένων προσώπων της χωρίς όμως στην πραγματικότητα να είναι υπαίτια (στ. 231-235, 238-240, 253-255, 284-285)
γ. Γύρω από το όνομά της έχει δημιουργηθεί η χειρότερη φήμη, χωρίς όμως η ίδια να είναι υπεύθυνη για τις κατηγορίες αυτές (στ. 257-259, 286-288)
δ. Η ομορφιά της, μια κατεξοχήν θετική ιδιότητα, υπήρξε πηγή δυστυχίας και συμφορών για την ίδια αλλά και για τους άλλους (στ. 271)
ΔΙΑΛΟΓΙΚΗ ΣΚΗΝΗ (ΣΤ. 289-371)
Μονόλογος Ελένης (στ. 289-345)
Η Ελένη φέρνει στο νου της την πικρή της μοίρα, που αρχίζει με την παράδοξη γέννησή της από το αυγό που προήλθε από την ένωση της μητέρας της με τον Δία. Απαριθμεί για μια ακόμα φορά τις συμφορές της, για τις οποίες θεωρεί υπεύθυνες την ομορφιά της και την Ήρα: την κακή φήμη της, την εξορία της, τον χαμό του άνδρα της, την αυτοκτονία της μητέρας και των αδελφιών της, το ότι η κόρη της, στη Σπάρτη, έχει μείνει ανύπαντρη. Τέλος, στην Ελλάδα τη θεωρούν νεκρή και δεν υπάρχει πλέον κανένας να την πιστέψει αν γύριζε. Αρνείται όμως να παντρευτεί τον Θεοκλύμενο και προτιμά το θάνατο (αυτοκτονία). Το θείο δώρο της ομορφιάς αγανακτεί την Ελένη, ενώ σε άλλες γυναίκες φέρνει χαρά, στην ίδια έχει φέρει μεγάλη θλίψη.
Δομή μονολόγου της Ελένης
α. Προοίμιο (στ. 291-303): Το παράπονο της ηρωίδας για την αλλόκοτη ζωή της και οι αιτίες της δυστυχίας της.
β. Κύριο μέρος (στ. 304-331): Οι συμφορές που την έχουν βρει.
γ. Επίλογος (στ. 331-345):
δύο οι φταίχτες, η Ήρα και η ομορφιά μου (στ. 271): Πρόκειται για γνωστό μοτίβο ομορφιάς. Η Ελένη θεωρεί την ασύγκριτη ομορφιά της πηγή δυστυχίας.
οι βάρβαροι όλοι δούλοι, εκόν ο αφέντης (στ. 313): Η ανωτερότητα των Ελλήνων είναι μια από τις ιδέες που συναντάμε στο έργο αυτό. Στους βαρβάρους επικρατούσε ο δεσποτισμός, η τυραννική διακυβέρνηση, όπου όλοι οι πολίτες ήταν υποχρεωμένοι να υπακούν τυφλά στη θέληση του βασιλιά. Αντίθετα, στην Ελλάδα οι πολίτες ήταν ελεύθεροι και σε πολλές περιπτώσεις συμμετείχαν ενεργά στη διακυβέρνηση της πόλης τους, όπως συνέβαινε και στην Αθήνα. Με τη φράση αυτή η Ελένη δείχνει να ενοχλείται ιδιαίτερα από το γεγονός ότι η ζωή της εξαρτάται από την αυθαιρεσία του Αιγύπτιου μονάρχη.
Δε γίνεται όμως τούτο, ουδέ θα γίνει (στ. 331): τραγική ειρωνεία
Πιο καλά θάνατος, μα να 'ναι ωραίος (στ. 338): Πρόκειται για την ηρωική αντίληψη σύμφωνα με την οποία είναι προτιμότερος ο θάνατος ο έντιμος από την αισχρή ζωή.
Διάλογος Ελένης –Χορού (στ. 346-371)
Ο Χορός αμφιβάλλει για την αλήθεια των ειδήσεων του Τεύκρου. Παρόλο που η Ελένη αντιδρά σε μια τέτοια εκδοχή. Ο Χορός επιμένει ότι δεν πρέπει να είμαστε βέβαιοι για όσα ακούμε. Ο Χορός προτείνει και προτρέπει την Ελένη να πάει να συναντήσει τη Θεονόη μέσα στο ανάκτορο και μάλιστα να τη συνοδεύσει για να της συμπαρασταθεί.
άφησε τον τάφο (στ. 365): σκηνοθετική οδηγία.
Μαζί σου θέλω/ να 'ρθώ και εγώ εκεί μέσα (στ. 368-369): Προοικονομείται η αποχώρηση του Χορού από την ορχήστρα.
Αμοιβαίο άσμα Ελένης –Χορού (στ. 372-436)
Η Ελένη κρίνει σωστή τη γνώμη του Χορού και δέχεται. Όμως καταλαμβάνεται από φόβο ότι η Θεονόη θα της δώσει κακή προφητεία. Και ενώ ο Χορός τη συμβουλεύει να σκέφτεται θετικά για το μέλλον, η Ελένη ορκίζεται να αυτοκτονήσει, αν ο Μενέλαος είναι πράγματι νεκρός. Η σκέψη του θανάτου φέρνει μπροστά στα μάτια της Ελένη σκηνές πένθους και οδύνης από τον Τρωικό πόλεμο, σκηνές και με Τρωαδίτικες και με Ελληνίδες που θρηνούν τους νεκρούς τους. Θρηνεί η Ελένη για την κακοτυχία τη δική της και της μητέρας της, σε αντίθεση με την Καλλιστώ και την Τιτανίδα, που κι αυτές ήταν όμορφες, μα είχαν καλύτερη μοίρα. Μεταμορφώθηκαν σε ζώα από την οργή κάποιας θεάς και δεν προκάλεσαν συμφορές.
Ω! Τροία κακορίζικη,/ ρημάχτηκες για κάτι που δεν έγινε/ και τόσα υπέφερες δεινά (στ. 405-407): Παραλογισμός του πολέμου.
Η «Μετάστασις» του Χορού από την ορχήστρα
Η θεατρική οικονομία, αλλά και η σκηνική οικονομία απαιτεί την απομάκρυνση της Ελένης και του Χορού από το λογείο και την ορχήστρα αντίστοιχα, για να παρουσιαστεί ο Μενέλαος. Απ’ όσα γνωρίζουμε, είναι σπάνιες οι περιπτώσεις κατά τις οποίες ο Χορός αποχωρεί από την ορχήστρα στη διάρκεια της παράστασης. Ο Χορός βέβαια δικαιολογεί την απομάκρυνσή του με το επιχείρημα της ηθικής συμπαράστασης προς την Ελένη. Στην πραγματικότητα ο Ευριπίδης χρειάζεται τη «σκηνή» (λογείο και ορχήστρα) άδεια για να εμφανιστεί ο Μενέλαος. Ο πρόλογος έχει κλείσει με τον Τεύκρο και έχει ολοκληρωθεί η πάροδος του Χορού. Αν εμφανιστεί ο Μενέλαος ως νέο πρόσωπο, θα ανακοινώσει την ταυτότητά του και θα έπρεπε να ανοίξει διάλογο με την Ελένη ή με την κορυφαία του Χορού. Θα αποκαλυπτόταν η αλήθεια και θα καταργούνταν η σκηνή της αναγνώρισης των δύο συζύγων, κεντρικό θέμα της τραγωδίας. Η μετάσταση (αποχώρηση) του Χορού, που είναι παραβίαση μιας από τις συμβατικότητες του αρχαίου θεάτρου δηλαδή της συνεχούς παρουσίας του Χορού στην ορχήστρα μέχρι το τέλος, πλαισιώνει λειτουργικά τη σκηνή της αναγνώρισης. Τον ίδιο ακριβώς ρόλο υπηρετεί και η απομάκρυνση της Ελένης από το λογείο. Εγκαταλείπει τον τάφο του Πρωτέα (365) και μπαίνει στο παλάτι. Το θέατρο εντελώς κενό. Είναι παράδοξο θεατρικό τέχνασμα του Ευριπίδη. Σε λίγο όμως θα εμφανιστεί ο Μενέλαος και θα αποκαλύψει την ταυτότητά του στον μονόλογό του χωρίς να έρθει σε επαφή με άλλα πρόσωπα. Άρα, λοιπόν, είναι σκηνική οικονομία αφού με την αποχώρηση των προσώπων οργανώνεται η νέα σκηνή του Μενέλαου. Είναι και δραματική οικονομία, γιατί ο ποιητής μεθοδεύει τον μύθο του έτσι, ώστε να μη γίνει τώρα και γρήγορα η αναγνώριση του Μενελάου και της Ελένης, αλλά να γίνει αργότερα και με τη σπουδαία τεχνική που θα διαλέξει αυτός.
Αποφθεγματικές εκφράσεις:
α. χειρότερο είναι απ' την αλήθεια, πράξεις/ να σου φορτώνουν που δεν έχεις κάνει (στ. 308-309)
β. οι βάρβαροι όλοι δούλοι, εξόν ο αφέντης (στ. 313)
γ. Η γυναίκα/ σα δεχτεί έναν άντρα που δε στέργει/ δεν έχει σέβας διόλου στον εαυτό της (στ. 335-337).
Comments