Γλώσσα

Ορισμός: είναι ένα σύστημα συμβόλων που βρίσκονται σε λειτουργική ενότητα, αποτελούν έναν ιδιαίτερο κώδικα έκφρασης, επικοινωνίας και σκέψης, που στηρίζεται σε φθόγγους, λέξεις και προτάσεις και αντανακλά την ξεχωριστή σύλληψη, οργάνωση και έκφραση του κόσμου από ένα άτομο ή ένα λαό.

Αξία της γλώσσας

1. Υπάρχει διαλεκτική σχέση και σχέση αλληλεπίδρασης μεταξύ σκέψης και γλώσσας. Όσο πιο σύνθετα και ολοκληρωμένα εκφράζεται ένας άνθρωπος τόσο περισσότερο κινητοποιεί το πνεύμα του, και αντίστροφα, όσο πιο καλλιεργημένος είναι πνευματικά, τόσο πιο πλούσια εκφραστικά μέσα χρησιμοποιεί. Ο ουσιαστικός χαρακτήρας της γλώσσας επιτρέπει τη διεύρυνση των οριζόντων του ατόμου, τη σφαιρική ενημέρωσή του σε φαινόμενα παραπληροφόρησης και προπαγάνδας.

2. Η γλώσσα μυεί τον άνθρωπο στην υπευθυνότητα, την άσκηση κριτικής, ώστε να απαλλαγεί από πάθη και αδυναμίες. Με την αρωγή της γλώσσας διατηρούνται διαχρονικές αξίες, όπως ο ανθρωπισμός και η δημοκρατία, καλλιεργείται η ηθική και διαδίδονται οι μεγάλες ιδέες.

3. Η καλλιέργεια της κοινωνικής συνείδησης αποτελεί εύλογα προϊόν της ανάπτυξης της γλώσσας, καθώς τα άτομα, μέσα από τη διαπροσωπική επαφή σέβονται τους άλλους, κατανοούν τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους, καλλιεργούν ευαισθησίες και περιορίζουν τις συγκρούσεις διασφαλίζοντας έτσι την κοινωνική αρμονία και συνοχή => απαλλάσσεται η κοινωνία από φαινόμενα κοινωνικής παθογένειας.

4. Ο πολιτικός λόγος γεννήθηκε με τη γλώσσα. Η δημοκρατία στηρίζεται στο διάλογο και αυτός με τη σειρά του στην καλλιέργεια της γλώσσας. Μέσα, λοιπόν, από τη σωστή χρήση του λόγου και την ελεύθερη έκφραση ο λαός πολιτικοποιείται ομαλά.

5. Για την εξυγίανση της πολιτοκοινωνικής ζωής, απαιτείται και οικονομική ευημερία, η οποία διευκολύνεται μέσω της γλώσσας και της επικοινωνίας, εφόσον προάγονται οι οικονομικές συναλλαγές, αμβλύνονται οι αντιθέσεις και επιλύονται τα οικονομικά προβλήματα, καλλιεργείται η ειδική γνώση και αναβαθμίζεται το βιοτικό επίπεδο.

6. Η γλώσσα είναι ο καθρέφτης της κουλτούρας ενός λαού, η πηγή της εκφραστικής του δύναμης για πρόοδο και εξέλιξη. Αποτελεί μέσο έκφρασης της τέχνης, καθώς ολόκληρη η πνευματική δημιουργία και κληρονομιά ενός λαού διαιωνίζεται με τη γλώσσα. Η ύπαρξη, λοιπόν, της γλώσσας οδηγεί στην πρόοδο των γραμμάτων, των τεχνών και των επιστημών, διατηρούνται τα ήθη, τα έθιμα, η θρησκεία και η παράδοση ενός τόπου.

7. Η γλώσσα αποθανατίζει εμπειρίες και γνώσεις, οικοδομεί τα στοιχεία εκείνα που συνδέουν το παρελθόν με το παρόν και το μέλλον ενός λαού, εξασφαλίζοντας έτσι την ιστορική συνέχεια και την ενιαία εθνική του πορεία. Ο πολίτης γνωρίζει τα ιστορικά γεγονότα. τις σχέσεις της χώρας του με άλλες, παραδειγματίζεται από τα σφάλματα του παρελθόντος και συνειδητοποιεί τη βαθύτερη φυσιογνωμία του.

8. Σημαντική είναι η προσφορά της γλώσσας για την ανταλλαγή της κουλτούρας των λαών, την καλλιέργεια πνεύματος διεθνισμού χωρίς όμως ισοπέδωση της ιδιαιτερότητας κάθε λαού, για την προάσπιση της ειρήνης, και ειδική σήμερα, τη γόνιμη προσπάθεια για την επίλυση προβλημάτων , το σεβασμό στα ανθρώπινα δικαιώματα με βάση την πειθώ και την αλληλεγγύη.
   

Δείγματα κρίσης της γλώσσας σήμερα

• η άκριτη υιοθέτηση ξένων λέξεων

• οι συντομογραφίες

• τα αρτικόλεξα

• η συνθηματολογία

• η χρήση παραγλώσσας

• η έντονη βωμολογία

• οι συχνές επαναλήψεις

• η έλλειψη ακριβολογίας κλπ
  

Αίτια γλωσσικής κρίσης

1. Λόγω της τεχνολογικής εξέλιξης, με την οποία ελαχιστοποιούνται οι αποστάσεις και της παγκόσμιας κοινής γνώμης που διαμορφώνεται πλέον από την κυριαρχία της τηλεόρασης με μηχανισμούς προπαγάνδας και παραπληροφόρησης, ο τρόπος σκέψης, η γλώσσα και ο πολιτισμός γενικότερα αλλοιώνονται.

2. Το εκπαιδευτικό σύστημα ταλανίζεται από στείρα αποστήθιση γνώσεων, η οποία εμποδίζει τη φαντασία, την ελεύθερη διατύπωση της σκέψης, γιατί εγκλωβίζει το μαθητή σε τυποποιημένες και επαναλαμβανόμενες εκφράσεις, εκφυλίζοντας έτσι τον πνευματικό του δυναμισμό. Το πρόβλημα ενισχύεται από τα κακογραμμένα βιβλία, καθώς και από την έλλειψη βιβλιογραφίας, ικανής να διευρύνει πνευματικά τους νέους και να εμπλουτίσει το λεξιλόγιό τους.

3. Ο σημερινός πολιτισμός στηρίζεται στον παραπολιτισμό της εικόνας. Η τηλεόραση, η οποία αποτελεί για πολλούς τρόπο ζωής και ψυχαγωγίας, αντικαθιστά το λόγο με την εικόνα και παθητικοποιεί τους δέκτες, συντελώντας έτσι στη συρρίκνωση της κριτικής τους σκέψης και πρωτότυπης έκφρασης. Επιπλέον, το κερδοσκοπικό πνεύμα των ΜΜΕ, που οδηγεί στην προώθηση υλιστικών καταναλωτικών προτύπων, η προβολή ξένων ταινιών, που δεν μεταγλωττίζονται και η διαφημιστική πολιορκία με την έντονη συνθηματολογία της, ενισχύουν τη γλωσσική κρίση και οδηγούν τους δέκτες στην ξενομανία.

4. Οι νέοι στην προσπάθειά τους να αντιταχθούν στο κατεστημένο εκδηλώνοντας το νεωτεριστικό τους πνεύμα, χάνουν σιγά σιγά το μέτρο και την ισορροπία και καταλήγουν να αμφισβητούν άγονα υψηλές αξίες, όπως η γλώσσα.

5. Στο αιώνα της πληροφόρησης και των τεράστιων τεχνολογικών ανακαλύψεων, είναι συχνό το φαινόμενο να θεωρείται η καλλιέργεια της γλώσσας μάταιη και ξεπερασμένη, γιατί ακριβώς επικρατεί η στείρα τεχνοκρατική αντίληψη, που δίνει το προβάδισμα σε άλλου είδους προτεραιότητες και υποσκάπτει τα θεμέλια του ηθικοπνευματικού πολιτισμού, μέσα στον οποίο εντάσσεται και η γλώσσα μας ως πνευματικό προϊόν.

6. Η ζωή στις σύγχρονες μεγαλουπόλεις είναι ασφυκτική. Η υπερσυσσώρευση ατόμων οδηγεί στην ανωνυμία και στην αλλοτρίωση, με αποτέλεσμα να ζούμε σε μια κοινωνία απρόσωπη, όπου δεν δίνεται η δυνατότητα στους πολίτες να επικοινωνήσουν ουσιαστικά και να συναντηθούν ψυχικά και συνεπώς να καλλιεργήσουν τη γλώσσα τους.

7. Η καλλιέργεια της γλώσσας είναι θέμα ευθύνης. Σήμερα, όμως, η ηθική ρευστότητα καθώς και απουσία συλλογικών οραμάτων και στόχων, συνιστούν παράγοντες ανασχετικούς, αφού οι απαξίες τοποθετούνται στη θέση των ακλόνητων και διαχρονικών αξιών που χάνονται, καταργείται το μέτρο και επικρατεί μια γενικότερη σύγχυση που αντανακλάται στον τρόπο έκφρασης.

Προβλήματα στη χρήση της γλώσσας στην εποχή μας

α. Λεξιπενία: οι άνθρωποι έχουν περιορίσει την έκφραση τους σε ένα φτωχό λεξιλόγια που περιλαμβάνει κυρίως λέξεις της καθημερινότητας, τυποποιημένες και στερεότυπες εκφράσεις από το χώρο της τηλεόρασης και της διαφήμισης. Το λεξιλόγιο αυτό επιτρέπει στο άτομο να συνδιαλέγεται για τις ανάγκες της καθημερινής ζωής, όχι όμως να ανταποκρίνεται σε ένα απαιτητικό επίπεδο επικοινωνίας και συζήτησης.

β. Ευρεία χρήση ξένων λέξεων: η αβασάνιστη χρησιμοποίηση ξένων λέξεων και τύπων που προέρχονται από το χώρο της τεχνολογίας, της εμπορευματοποιημένης διασκέδασης και του θεάματος έχει ως αποτέλεσμα μιας μικτής γλώσσας, δηλαδή ενός συμπλέγματος ελληνικών λέξεων με πολλές ασύμβατες ξένες λέξεις και εκφράσεις, κυρίως αγγλικές.

Αιτίες της υποβάθμισης της γλώσσας

1. η βλαβερή επίδραση της τηλεοπτικής γλώσσας και του συνθηματικού λόγου της διαφήμισης

2. η κυριαρχία της εικόνας ως μέσου πρόσληψης πληροφοριών

3. η γλωσσική ηγεμονία της αγγλικής

4. η εξάπλωση του καταναλωτισμού και της εμπορευματοποιημένης διασκέδασης

5. το ευδαιμονιστικό χρησιμοθηρικό κλίμα της εποχής μας

Τρόποι διαφύλαξης της γλώσσας

1. Ευθύνη προσωπική

2. Καθήκον του σχολείου

3. Ευθύνη των μέσων ενημέρωσης

5. Χρέος της πολιτείας για τη διαφύλαξη και την προβολή της ελληνικής γλώσσας

Αιτίες εισροής ξένων γλωσσικών στοιχείων στην ελληνική γλώσσα

α. Η γεωγραφική θέση της Ελλάδας. Ο ελληνικός λαός από την αρχαιότητα είναι ένας ναυτικός λαός. Δεν ζει και δεν ζούσε ποτέ απομονωμένος. Από τους προϊστορικούς χρόνους ήρθε σε επαφή με ξένους λαούς, τους επηρέασε αλλά και επηρεάστηκε από αυτούς ως προς τη γλώσσα και τον πολιτισμό του.

β. Τουρισμός. Η Ελλάδα είναι μια τουριστική χώρα. Η ανάγκη επικοινωνίας με τους ξένους επισκέπτες συμβάλλει στην εμφάνιση πολλών ξένων λέξεων στο ελληνικό λεξιλόγιο.

γ. Μεταναστευτικό ρεύμα. Η Ελλάδα σήμερα είναι χώρα υποδοχής σημαντικού αριθμού μεταναστών, με αποτέλεσμα να διαμορφώνεται μια πολυπολιτισμική κοινωνία. Η επαφή και η επικοινωνία μαζί τους επηρεάζει τον πολιτισμό μας και σε κάποιες περιπτώσεις και το γλωσσικό μας σύστημα.

δ. ΜΜΕ: Η γλώσσα των ΜΜΕ σήμερα, και κυρίως αυτών που απευθύνονται στο νεανικό κοινό, είναι γεμάτη από ξενόγλωσσους όρους, κατά βάση από την αγγλική γλώσσα. Έτσι, οι νέοι επηρεάζονται και ενσωματώνουν πολλές από αυτές τις λέξεις στον προφορικό αλλά και στον γραπτό τους λόγο.

ε. Η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας και κυρίως η χρήση του διαδικτύου έφερε στην καθημερινή μας ζωή, και κυρίως στη ζωή των νεότερων, πλήθος ξενόγλωσσων τεχνολογικών όρων, τους οποίους χρησιμοποιούμε ακόμα και σήμερα, καθώς δεν γνωρίζουμε τους αντίστοιχους ελληνικούς.

στ. Ξενομανία. Η άκριτη υιοθέτηση ξένων προτύπων στην ψυχαγωγία, την τέχνη και, γενικότερα, στον τρόπο ζωής έχει ως συνέπεια την εισροή ξένων στοιχείων και στη γλώσσα. Η νοοτροπία πως ό,τι προέρχεται από το εξωτερικό, και κυρίως από τα αναπτυγμένα κράτη της Δύσης, είναι μοντέρνο, προοδευτικό και καλύτερο από το αντίστοιχο ελληνικό αντανακλάται και στις γλωσσικές μας συνήθειες.

ζ. Ελλιπής παιδεία. Ένα μεγάλο ποσοστό των Ελλήνων διαθέτει ελλιπή ή επιφανειακή γνώση της ελληνικής γλώσσας. Αυτό έχεις ως αποτέλεσμα να υιοθετούν εύκολα ξένες λέξεις που προβάλλονται από τα Μ.Μ.Ε και τη διαφήμιση, αφού αγνοούν τις αντίστοιχες ελληνικές.

Οι κίνδυνοι που προκύπτουν

α. Η γλώσσα αλλοιώνεται. Τα ξένα στοιχεία δεν αφομοιώνονται ομαλά, αλλά κυριαρχούν και αντικαθιστούν ελληνικές λέξεις. Έτσι, η ελληνική γλώσσα γίνεται φτωχότερη αλλά και δυσκολότερη στην κατανόησή της.

β. Η κάθε γλώσσα είναι φορέας του πολιτισμού ενός λαού. Επομένως, η αλλοίωσή της οδηγεί σε αλλοίωση της πολιτιστικής φυσιογνωμίας ενός λαού. Μαζί με τη γλώσσα χάνονται και έννοιες που μπορεί να έχουν ξεχωριστή και ιδιαίτερη σημασία για τη νοοτροπία και τις αρχές του, όπως, για παράδειγμα, συμβαίνει με τις ελληνικές λέξεις: φιλότιμο, λεβεντιά κλπ

γ. Όταν μια γλώσσα γίνεται φτωχότερη και, ακόμα χειρότερα, όταν χάνεται, πλήττεται η παγκόσμια γλωσσική ποικιλομορφία και, επομένως, γίνεται φτωχότερος ο παγκόσμιος πολιτισμός.

δ. Ο αποκλεισμός ή η αφαίρεση από τη γλώσσα μας όλων των ξένων στοιχείων δεν είναι, βέβαια, κάτι εφικτό ούτε θα ήταν σκόπιμο. Ο λαός μας δεν ζει, ούτε θα έπρεπε να ζει αποκλεισμένος από τον κόσμο. Δέχεται επίδραση ξένων πολιτισμών και γλωσσών, αλλά και επιδρά σε άλλους πολιτισμούς και γλώσσες. Επομένως, δεν πρέπει η ανάγκη της διαφύλαξης της γλώσσας και της εθνικής μας ταυτότητας να μας οδηγήσει στην απομόνωση και την ξενοφοβία.

ε. Ωστόσο, η εισροή ξένων στοιχείων στη γλώσσα μας πρέπει να γίνεται με μέτρο και με τέτοιο ρυθμό, ώστε να αφομοιώνονται ομαλά από την ελληνική γλώσσα. Έτσι, δεν οδηγούμαστε στη γλωσσική παραφθορά, η γλώσσα δεν αλλοιώνεται, αλλά εξελίσσεται και εμπλουτίζεται.

Αντιμετώπιση

Οικογένεια

α. Να αποφεύγουν την υπερβολική χρήση ξένων λέξεων στην επικοινωνία, προκειμένου να μην τους μιμούνται και τα νεότερα μέλη της οικογένειας.

β. Να ωθούν τα παιδιά στην ανάγνωση αξιόλογων λογοτεχνικών βιβλίων. Με αυτόν τον τρόπο, τα παιδιά εμπλουτίζουν το λεξιλόγιό τους αλλά και εξοικειώνονται με την ελληνική γλώσσα, τους τύπους της γραμματικής, τη συντακτική της δομή κλπ

Σχολείο

α. Να ενισχυθεί το μάθημα της ελληνικής γλώσσας αλλά και να αναμορφωθεί ο τρόπος διδασκαλίας της, με έμφαση στη μελέτη κειμένων από τον πλούτο της ελληνικής γραμματείας

β. Να διδάσκονται σωστά την ελληνική γλώσσα

γ. Να μαθαίνουν τις διάφορες φάσεις εξέλιξής της και να εμβαθύνουν στην ερμηνεία των λέξων.

δ. Να συνειδητοποιούν τη σημασία της γλώσσας για τη διαφύλαξη της πολιτιστικής μας κληρονομιάς και της εθνικής μας ταυτότητας.

ΜΜΕ

α. Να υιοθετούν και να προβάλουν πρότυπα λόγου με σωστή χρήση της ελληνικής γλώσσας και περιορισμό των ξενικών λέξεων.

β. Να παρουσιάζουν ανθρώπους του πνεύματος και έργα- σταθμούς της πολιτιστικής μας κληρονομιάς, ώστε κυρίως οι νέοι να εξοικειώνονται με την ποιοτική χρήση της γλώσσας.

Πολιτεία

α. Να θεσπίσει νόμους για τον περιορισμό της χρήσης ξένων λέξεων σε δημόσιες επιγραφές αλλά και στα μέσα μαζικής ενημέρωσης

β. Να ζητήσει τη βοήθεια των ειδικών επιστημόνων, με σκοπό την αντικατάσταση ξένων λέξεων που χρησιμοποιούνται ευρέως κυρίως στον τομέα της τεχνολογίας και των επικοινωνιών από τις αντίστοιχες ελληνικές.