Παραγωγή και Σύνθεση

Παραγωγή: είναι η διαδικασία κατά την οποία από μια λέξη σχηματίζουμε με την προσθήκη κάποιων στοιχείων κάποιες άλλες λέξεις π.χ παιδί -παιδάκι. Τα στοιχεία που προσθέτουμε τα ονομάζουμε προσφύματα. Τα στοιχεία που προστίθενται αριστερά του θέματος τα ονομάζουμε προθήματα και αυτά που προστίθενται δεξιά τα ονομάζουμε επιθήματα.

Επιθήματα ρηματικής κατηγορίας

-ευ: ψαρεύω < ψάρι / αγριεύω < άγριος

- ιζ: καθαρίζω < καθαρός

-αιν: θερμαίνω < θερμός

-ων: παγώνω < πάγος

-αρ: σουτάρω < σουτ

-αζ: τρομάζω < τρόμος

Επιθήματα ουσιαστικών

-της: χορευτής < χορεύω

-τηρα: βαστήρας < βράζω

-τηρι: ποτηστήρι < ποτίζω

-ση: λύση < λύνω

-σιμο: δέσιμο < δένω

-μα: διάβασμα < διαβάζω

- (ε)ια: δικαιολογία < δικαιολογώ / καλλιέργεια < καλλιεργώ

-ειο: φαρμακείο < φάρμακο

-ισμ(ος): ελληνισμός < Έλληνας

-ιστης: τραγουδιστής < τραγουδώ

-ια: αμυγδαλιά < αμύγδαλο

-ωνας: ξενώνας < ξένος

-ότητα: ανθρωπότητα < άνθρωπος

-οσυνη: δικαιοσύνη < δίκαιος

Υποκοριστικά

-ακι: ανθρωπάκι < άνθρωπος

-ουδι: αγγελούδι < άγγελος

-ουλης: γατούλις < γάτα

Μεγεθυντικά

-αρα: σπιτάρα < σπίτι

Εθνικά

-ιτης: Μεγαρίτης < Μέγαρα

-ατης: Μυκονιάτης < Μύκονος

-ωτης: Πειραιώτης < Πειραιάς

-ινος: Ζακυνθινός < Ζάκυνθος

-ανος: Αφρικανός < Αφρική

-ιος: Λέσβιος < Λέσβος

-αιος: Κερκυραίος < Κέρκυρα

Επαγγελματικά

-ας: γαλατάς < γάλα

-τζης: ταξιτζής <ταξί

- αρης: βαρκάρης < βάρκαρης

-ιστης: τραγουδιστής < τραγουδώ

-εας: συγγραφέας < συγγράφω

Επιθήματα επιθέτων

-σιμος: κατοικήσιμος < κατοικώ

-τεος: διδακτέος < διδάξω

-ιμος: νόμιμος < νόμος

-ωδης: γαιώδης < γη

-ερος: λαδερός < λάδι

-ενιος: ασημένιος < ασήμι

-ικος: νομικός < νόμος

-ινος: ξύλινος < ξύλο

-ωπος: αγριωπός < άγριος

Σύνθεση: μία λέξη σχηματίζεται από την ένωση των θεμάτων δύο ή περισσότερων λέξεων. Η πρώτη λέξη ονομάζεται πρώτο συνθετικό και η δεύτερη δεύτερο συνθετικό.

Πρώτο συνθετικό

Μπορεί να είναι:

1. Όνομα π.χ νύχτα + πουλί = νυχτοπούλι

2. Αριθμητικό π.χ δύο + συλλαβή = δισύλλαβος

3. Ρήμα π.χ μισώ + άνθρωπος = μισάνθρωπος

4. Επίρρημα π.χ ξανά + φαίνομαι = ξαναφαίνομαι

5. Πρόθεση π.χ κατά + βρέχω = καταβρέχω

6. Αντωνυμία π.χ άλλος + έθνος = αλλοεθνής

Το δεύτερο συνθετικό

Μπορεί να είναι:

1. ουσιαστικό π.χ πρώτος και μάστορας: πρωτομάστορας.

2. επίθετο π.χ ανά + άξιος: ανάξιος

3. ρήμα π.χ όργανο + παίζω: οργανοπαίχτης

4. μετοχή π.χ κόσμος + γυρισμένος: κοσμογυρισμένος

5. επίρρημα π.χ προ + χθες: προχθές

Ασκήσεις

1. Να βρείτε από ποια επίθετα και με ποιες παραγωγικές καταλήξεις παράγονται τα παρακάτω ουσιαστικά.

Παράγεται από Παραγωγική κατάληξη

Θαμπάδα

Σαπίλα

Αντρειοσύνη

Απλότητα

Βαρύτητα

Εισοδηματίας

Αγρίμι

Εμπιστοσύνη

Βεβαίωση

Λυτρωτής

Γοητεία

Ψήσιμο

Γατάκι

Ερχομός

Σιδερένιος

Αφαιρετέος

Φρικαλέος

Δουλευταράς

Στεριανός

Αγκαθωτός

Μικρούτσικος

Μηνιαίος

2. Να χωρίσετε σε επιθήματα και προθήματα τις παρακάτω λέξεις και να γράψετε από ποιες λέξεις προέρχονται.

Ασπρίλα =>

Εγκληματίας =>

Εξυπνάδα =>

Βιολιστής =>

Φωνακλάς =>

Δημαρχείο =>

Ψαράς =>

Πειστήριο =>

Σκοτούρα =>

Ομαδικός =>

Εκμετάλλευση =>

Σκαλιστήρι =>

3. Να βρείτε τα συνθετικά των παρακάτω λέξεων και από ποιο μέρος λόγου είναι το καθένα:

Σύνθετο Α συνθετικό μέρος λόγου Β΄ συνθετικό μέρος λόγου

σημαιοστολίζω

οργανοπαίκτης

επώδυνος

καλότυχος

επώνυμος

μεσοπέλαγα

δημοσιογράφος

ανώμαλος

μεταλλωρυχείο

κοσμογυρισμένος

πολυώροφος

μονορούφι

πανωλεθρία

πρόπερσι

υπόγειος

ανώδυνος

4. Να βρείτε παράγωγα των ακόλουθων λέξεων.

χάνω:

παίζω:

γράφω:

αρρωσταίνω:

ενημερώνω:

περιποιούμαι:

εργάζομαι:

ελευθερώνω:

τρέφω:

λέγω:

5. Να σχηματίσετε τα ρήματα.

Φτωχός = ………………………….. σιμά = ……………………..………….…

Βραχνός = ………………………… αντίκρυ =……………………………….

Πλάι = ……………………………… κατσούφης =…………………………...

Κλειδί = ……………………………. όνειρο = ………………………………....

Νόστιμος = ………………………... στόχος = ………………………………..

Παράμερα = ……………………….. υγρός = …………………………………

Μάστορας = ……………………….. φρένο = …………………………………