Εγκλίσεις

Εγκλίσεις είναι οι διαφορετικές μορφές που παίρνει το ρήμα, ώστε να δηλωθεί η στάση του ομιλητή, η τροπικότητα. Τις εγκλίσεις μπορούμε να τις χωρίσουμε σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

α) προσωπικές εγκλίσεις, αυτές δηλαδή που έχουν διαφορετικούς τύπους για τα διαφορετικά πρόσωπα του ρήματος. Στις προσωπικές κατατάσσονται:

α) η οριστική, β) η υποτακτική και γ) η προστακτική

β) απρόσωπες εγκλίσεις, αυτές δηλαδή που έχουν τον ίδιο τύπο για τα διαφορετικά πρόσωπα του ρήματος. Στις απρόσωπες εγκλίσεις κατατάσσονται: α) το απαρέμφατο και β) η μετοχή Η οριστική εμφανίζεται σε όλους τους χρόνους. Φανερώνει το:

1. Πραγματικό π.χ. Η μητέρα εργάζεται.

2. Δυνατό π.χ. αν είχα χρήματα, θα αγόραζα ένα καινούργιο κινητό.

3. Το πιθανό π.χ. δεν απαντά. Θα είναι στη δουλειά.

4. Παράκληση π.χ. Δεν πηγαίνεις να δεις που είναι; Η υποτακτική έχει μόνο Ενεστώτα, Αόριστο και Παρακείμενο. Φανερώνει:

1. Το ενδεχόμενο π.χ. ίσως να έρθει.

2. Προτροπή π.χ. Ας περιμένουμε λίγο.

3. Παραχώρηση π.χ. Ας κάνει ό,τι θέλει.

4. Απορία π.χ. Τι να κάνω;

5. Προσταγή π.χ. Να μη με ξαναενοχλήσεις.

6. Ευχή π.χ. Μακάρι να πάει όλη η τάξη καλά.

7. Το δυνατό π.χ. Τότε να δεις τι βαθμό θα πάρω!

8. Το επιθυμητό π.χ. Ας γράψω καλά αύριο στο διαγώνισμα και το βράδυ θα κεράσω τις φίλες μου. Για να σχηματίσουμε την υποτακτική χρησιμοποιούμε τους ίδιους τύπους με εκείνους της οριστικής, χρησιμοποιούμε όμως επιπλέον το μόριο να ή τους συνδέσμους αν, εάν, σαν, πριν, πριν να, μόλις, προτού, άμα, για να, μήπως, μην (με τη σημασία του μήπως). Η προστακτική έχει Ενεστώτα, Αόριστο και Παρακείμενο. Η προστακτική έχει τύπους μόνο για το β’ ενικό και το β’ πληθυντικό και έχει διαφορετικούς τύπους από την οριστική, τουλάχιστον για το β’ ενικό (δένε). Σχηματίζεται με ειδικές ρηματικές καταλήξεις:

i) στο θέμα του ενεστώτα, π.χ. γράφε / γράφετε (το γεγονός που δηλώνει το ρήμα παρουσιάζεται μη συνοπτικά)

ii) στο θέμα του αορίστου, π.χ. γράψε / γράψτε / ντύσου / ντυθείτε. (το γεγονός που δηλώνει το ρήμα παρουσιάζεται συνοπτικά). Η προστακτική δεν έχει τύπους για την άρνηση. Όταν θέλουμε να δώσουμε αρνητική προσταγή χρησιμοποιούμε την υποτακτική, π.χ. Τρέχα γρήγορα (προστακτική) / Μην τρέχεις γρήγορα (υποτακτική).

Η προστακτική φανερώνει: 1. Προσταγή π.χ. Κλείσε το παράθυρο.

2. Προτροπή π.χ. Τηλεφώνησέ μας μόλις φτάσεις.

3. Απαγόρευση π.χ. Μη γράφετε στα θρανία.

Ασκήσεις 1. Να βρείτε στις παρακάτω προτάσεις την έγκλιση στην οποία βρίσκονται τα ρήματα.

Οι άνθρωποι κυκλοφορούν αμίλητοι στον δρόμο.

Χτενίσου πριν βγεις.

Να μπω ή όχι;

Ας έκανες μία φορά το σωστό.

Να μην κάνεις πάντα τον έξυπνο!

Φέρε μου, σε παρακαλώ, το βιβλίο σου.

Ας φύγουμε τώρα.

Πιθανόν να τα ξαναπούμε.

Δεν δουλεύουν καθόλου.

Ο Θεός να σε έχει καλά.

Ο στρατιώτης έκλαιγε σαν μικρό παιδί.

Φύγε γρήγορα πριν γυρίσουν.

Ας προχωρήσουμε πιο γρήγορα.

Πιστεύω πάντα στην αξία των ικανών.

Διάβασε το μάθημά σου και πήγαινε για ύπνο.

Να κάνεις το καλό και να μην το λες.

2. Να γράψετε τι φανερώνει η προστακτική στις παρακάτω φράσεις με βάση τις σημασίες που δίνονται στο πλαίσιο: (προτροπή, αποτροπή, παράκληση, ευχή, απαγόρευση) α. Εσύ κοίταξε τη δουλειά σου μην τους ακούς. β. Μη γράφετε στους τοίχους. γ. Για τηλεφώνησε του, να δούμε τι έπαθε. δ. Σώσε με, Θεέ μου, απ΄ αυτό το κακό. ε. Σύρε, παιδί μου, στο καλό και σύρε στην ευχή μου! στ. Κάνε το καλό και ρίξ΄ το στο γυαλό. 3. Στις παρακάτω προτάσεις να σημειώσετε τι εκφράζει η οριστική των ρημάτων. α. Ο Άγγελος μου έδωσε ένα φιλί. β. Ας έφευγες, δεν ήταν υποχρεωτικό να μείνεις. γ. Θα της έπιασε την κουβέντα. δ. Θα το εκτιμούσα περισσότερο, αν μου έλεγες την αλήθεια. ε. Μακάρι να ερχόσουν τα Χριστούγεννα. στ. Με βοηθάς λίγο με την άσκηση; 4. Να αναγνωρίσετε την έγκλιση των υπογραμμισμένων ρημάτων και να σημειώσετε τι εκφράζει, σύμφωνα με το παράδειγμα (το πραγματικό, πιθανό, δυνατό, ευχή, απορία, παραχώρηση, προσταγή, προτροπή-αποτροπή, παράκληση, ενδεχόμενο, επιθυμία).

Ας φύγουμε γρήγορα!

Κάνει ζέστη σήμερα.

Θα πέρασε από το σπίτι σου, αλλά δε θα σε βρήκε.

Θα έδινα τα πάντα, για να πετύχω.

Δεν έρχεσαι αύριο μαζί μου στη δουλειά;

Ας είμαστε καλά.

Αν διαβάσω θα περάσω στη σχολή που θέλω.

Ας έρθει κι αυτός, αφού το θέλει.

Ας έχει την Παναγιά κοντά του!

Στο σπίτι να δεις καβγάς που έγινε!

Να πέτυχα άραγε στις εξετάσεις;

Μην ξανάρθεις σπίτι!

Φύγε!

Φύγε λίγο και εσύ να ξεκουραστείς.

Φύγε, σε παρακαλώ.

Φύγε, εάν θέλεις.

Πήγαινε, παιδί μου, στο καλό!

Το νερό της θάλασσας δεν πίνεται.

Θα παίζει στην αυλή.

Δε θέλει να ακολουθήσει· θα κουράστηκε

5. Στις παρακάτω προτάσεις να αλλάξετε αυτό που εκφράζει το ρήμα με βάση αυτό που ζητείται στην παρένθεση διατηρώντας την έγκλιση. α. Χάλασε το αυτοκίνητο: …………………………………………………(πιθανό) β. Ας κρατήσουν τα χρήματα:………………………………………...(προσταγή) γ. Δεν παρακολουθούσες το κείμενο όσο το διάβαζε: ……..…………………………………………………………………(προτροπή) δ. Ίσως βρέξει απόψε:……………………………………………………….(ευχή) ε. Πιθανόν να κάνουμε πάρτι την άλλη εβδομάδα: ………………………………………………………………………...…(απορία) στ. Ας μου έλεγες τι συμβαίνει:………………………………………(παράκληση) 6. Να βρεθεί η έγκλιση των ρημάτων στις παρακάτω προτάσεις. α. Δε θέλησαν να πάρουν τίποτα μαζί τους. β. Θα έψαχναν να βρουν μόνα την τροφή τους. γ. Είχαν μάθει χίλια δυο πράγματα για τη φύση. δ. Έχει δίκιο ο Νικόλας. Αλλά, καλού κακού, ας βάλουμε και κανένα σημάδι, για να βρούμε εύκολα το δρόμο της επιστροφής, χωρίς να χρειαστεί να παίξουμε τους Ινδιάνους. ε. Κόψτε ξύλα, για να ανάψουμε φωτιά. στ. Φρόντισε, σε παρακαλώ, οριστική να μην κάνουν φασαρία. ζ. Τρέξε γρήγορα να φέρεις βοήθεια.