Ενότητα 2η: α' στ. 26-108

Η πρώτη αγορά των θεών

Ενότητες

1η ενότητα (στ. 26-30): Ο Ποσειδώνας βρίσκεται στους Αιθίοπες για να πάρει μέρος σε θυσία.

2η ενότητα (στ. 31-51): Ο Δίας κατηγορεί τους ανθρώπους για την ανευθυνότητά τους. Το παράδειγμα του Αίγισθου.

3η ενότητα (στ. 52-72): Η Αθηνά μιλάει για τα βάσανα του Οδυσσέα.

4η ενότητα (στ.73- 92): Ο Δίας απαντά πως θυμάται τον Οδυσσέα. Αναφέρει την αιτία της οργής του Ποσειδώνα και ότι η έχθρα πρέπει να σταματήσει.

5η ενότητα (στ. 93-108): Η Αθηνά αναπτύσσει το σχέδιό της για την επιστροφή του Οδυσσέα

Τόπος: Όλυμπος

Χρόνος: 1η μέρα της Οδύσσειας

Ερμηνευτικά

=> Οι Αιθίοπες ήταν ένας μυθικός λαός που ζούσε στα δύο άκρα της γης. Οι μισοί κατοικούν στην Ανατολή και άλλοι μισοί στη Δύση. Είναι από τους αγαπημένους λαούς των θεών και κυρίως του Ποσειδώνα. Ο Ποσειδώνας, επομένως, σκόπιμα απομακρύνεται από τον Όλυμπο, ώστε να μπορέσουν να συνεδριάσουν οι θεοί και να αποφασίσουν για την επιστροφή του Οδυσσέα στην πατρίδα (προοικονομία)

=> Αίγισθος: Γιος του Θυέστη και της Πελοπίας, ξάδερφος του Αγαμέμνονα και του Μενελάου. Όταν ο Αγαμέμνονας έφυγε για την Τροία, ο Αίγισθος σύναψε ερωτικές σχέσεις με την Κλυταιμνήστρα, τη γυναίκα του Αγαμέμνονα. Μόλις ο Αγαμέμνονας γύρισε στις Μυκήνες, ο Αίγισθος τον δολοφόνησε και ανέβηκε εκείνος στο θρόνο. Έπειτα από επτά χρόνια, ο Ορέστης, που ήταν γιος του Αγαμέμνονα, πήγε στις Μυκήνες και σκότωσε τον Αίγισθο και τη μητέρα του Κλυταιμνήστρα, για να εκδικηθεί για το φόνο του πατέρα του.

=> Ορέστης: Γιος του Αγαμέμνονα και της Κλυταιμνήστας. Η αδερφή του Ηλέκτρα τον έσωσε από τα δολοφονικά σχέδια της μητέρας του και του Αίγισθου και τον οδήγησε στη Φωκίδα, όπου εκεί μεγάλωσε με τον Στρόφιο και με τον γιο του, τον Πυλάδη. Ο Ορέστης και ο Πυλάδης έγιναν πολύ καλοί φίλοι. Ο Ορέστης μεγαλώνοντας πήρε χρησμό από τον Απόλλωνα που έλεγε να εκδικηθεί για το θάνατο του πατέρα του, όπως και έγινε.

=> Ερμής: Γιος του Δία και της Μαίας. Σαν θεός ήταν πολύ έξυπνος και πονηρός από τη γέννησή του. Ήταν αγγελιαφόρος των θεών αλλά και θεός του εμπορίου και της κλεψιάς. Ήταν ο οδηγός των ταξιδιωτών στους δρόμους. Προστάτευε τους βοσκούς. Ήταν ψυχοπομπός, καθώς μετέφερε τις ψυχές στον κάτω κόσμο.

Πολιτιστικά στοιχεία

α. στ. 70 (πήγε να πάρει μέρος στη θυσία, μιαν εκατόμβη με ταύρους και κριάρια) => Οι θυσίες των ζώων ήταν αναπόσπαστο κομμάτι της θρησκευτικής ζωής στην αρχαιότητα. Οι θνητοί πρόσφεραν θυσίες στους θεούς και ζητούσαν από αυτούς διάφορες χάρες ως αντάλλαγμα. Τα πιο συνηθισμένα ζώα που θυσιάζονταν ήταν ταύτοι, πρόβατα, χοίροι, διάφορα πτηνά ή ψάρια.

β. στ. 30 (στις τάβλες καθισμένος) => στοιχείο επίπλωσης

γ. στ.71 (πλάι στ' αργιτικα καράβια) => τα ελληνικά καράβια

δ. στ. 98 (την καλλιπλόκαμη)/ στ. 103 (τους Αχαιούς, που τρέφουν πλούσια κόμη) => ο καλλωπισμός της κόμης αποτελούσε αντικείμενο φροντίδας αντρών και γυναικών.

Παρέμβαση Αθηνάς

Η στάση της Αθηνάς θεωρείται άκρως μεροληπτική και ευνοϊκή απέναντι στον Οδυσσέα. Στο συμβούλιο των θεών παίρνει το λόγο και απευθύνεται στον πατέρα της για την επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη. Αρχικά, δηλώνει ότι συμφωνεί με τα λεγόμενα του πατέρα της και εκφράζει τη δυσαρέσκεια της στην απόφαση του Αίγισθου να παρακούσει τους θεούς. Στη συνέχεια, φέρνει στη συζήτηση τον Οδυσσέα προβάλλοντας το ήθος τους και επισημαίνοντας την κακή του μοίρα. Προσπαθεί, επομένως, με τα λόγια της να συγκινήσει το Δία παρουσιάζοντας με παραστατικό τρόπο τη συναισθηματική κατάσταση του Οδυσσέα προσπαθώντας να τον κάνει να στραφεί υπέρ ου.

Ο Δίας από τη μεριά του δηλώνει ότι δεν έχει ξεχάσει τον Οδυσσέα, ότι τον ξεχωρίζει από τους άλλους θνητούς και διαβεβαιώνει ότι οι θεοί θα συσκεφτούν για το νόστο του.

Σχέδιο Αθηνάς

Η Aθηνά παρουσιάζει αμέσως το διπλό σχέδιό της : για τον νόστο του Οδυσσέα αφενός, που ορίζει τον βασικό άξονα του έπους, και για την αναζήτησή του από τον Tηλέμαχο αφετέρου (97-108), που ορίζει τον πλάγιο άξονα, την «Tηλεμάχεια».

α. ο Ερμής θα μεταφέρει στην Καλυψώ την εντολή των θεών (= νόστος του Οδυσσέα)

β. η Αθηνά θα πάει στην Ιθάκη να εμψυχώσει τον Τηλέμαχο και να τον παρακινήσει να πάει στην Σπάρτη και στην Πύλο για να πάρει πληροφορίες για τον Οδυσσέα

Ιδεολογικά στοιχεία

α. στ. 36-39 => Στους στίχους αυτούς θίγεται το θέμα της ατομικής ευθύνης του ανθρώπου. Ο Δίας κατακρίνει τους θνητούς που αποδίδουν τις συμφορές τους στους θεούς και τονίζει ότι είναι υπεύθυνοι για τα βάσανά τους οι ίδιοι και όχι οι θεοί. Την εποχή του Ομήρου οι άνθρωποι πίστευαν πολύ στη μοίρα του ανθρώπου και ότι η μοίρα του καθενός μπορούσε να αλλάξει από τις πράξεις των ίδιων των ανθρώπων. Με λίγα λόγια ο άνθρωπος έχει το γραφτό του αλλά μπορεί να ενεργήσει και αντίθετα από τη θέληση των θεών. Βέβαια σε τέτοιες περιπτώσεις, αν η πράξη του κριθεί ως ηθικό παράπτωμα θα πρέπει να επωμιστεί και στις ανάλογες συνέπειες. Στην Οδύσσεια για πρώτη φορά, τονίζεται η ελευθερία που έχουν οι άνθρωποι να ενεργούν αυτόβουλα, πράγμα που σημαίνει ότι ο ίδιος δημιουργεί τις προϋποθέσεις για την ευτυχία ή τη δυστυχία του, πέρα από αυτό που του όρισε η Μοίρα.

β. στ. 40-46 => Ο Δίας για να ενισχύσει την άποψή του για την ατομική ευθύνη παραθέτει το παράδειγμα του Αίγισθου. Οι θεοί είχαν στείλει τον Ερμή να προειδοποιήσει τον Αίγισθο για το τι πρόκειται να γίνει αν συνάψει ερωτικές σχέσεις με την Κλυταιμνήστρα. Όμως, εκείνος αποφάσισε να παραβιάσει τη μοίρα του και έτσι η τιμωρία του ήταν αναπόφευκτη.

γ. στ. 46 => Σε αυτόν τον στίχο προβάλλεται η αντίληψη που είχαν στην εποχή του Ομήρου για το δίκαιο. Επειδή δεν υπήρχε οργανωμένη δικαιοσύνη, εφαρμοζόταν σε πολλές περιπτώσεις η αυτοδικία.

δ. στ. 67-68 => Εδώ ο Όμηρος προβάλλει τη μεγάλη αγάπη του Οδυσσέα για την πατρίδα του και τον πόθο της επιστροφής, καθώς προτιμάει τον ίδιο το θάνατο από τα αγαθά που του προσφέρει η Καλυψώ.

ε. στ. 108 => Εδώ θίγεται το σημαντικότερο θέμα της καλής φήμης και της υστεροφημίας. Στην ομηρική εποχή βασική επιδίωξη του ανθρώπου είναι η εκτίμηση και ο σεβασμός από τον κοινωνικό περίγυρο. Ήταν πολύ σημαντικό για εκείνους να αφήσουν καλή φήμη ακόμα και μετά το θάνατό τους για να τους θυμούνται οι μεταγενέστεροι.

Χαρακτηρισμός προσώπων

Αθηνά => Είναι έξυπνη, γιατί εκμεταλλεύεται την ευκαιρία που της δίνει ο Δίας και γυρνάει το θέμα στην επιστροφή του Οδυσσέα. Είναι πονόψυχη, καθώς αντιλαμβάνεται τα δεινά που έχει περάσει ο Οδυσσέας αλλά και τολμηρή, αφού δε διστάζει να αναφέρει τη γνώμη της στον πατέρα της. Είναι εφευρετική και αποφασιστική, καθώς εκμεταλλεύτηκε την απουσία του Ποσειδώνα για να συμβάλλει στο σχέδιο για την επιστροφή του Οδυσσέα, το οποίο έβαλε αμέσως σε εφαρμογή.

Ποσειδώνας => Παρουσιάζεται με ανθρώπινα πάθη, αφού κρατάει κακία στον Οδυσσέα που τύφλωσε το γιό του, τον Πολύφημο. Είναι εκδικητικός, αφού δεν θέλει ο Οδυσσέας να επιστρέψει πίσω. Όμως θεωρείται, πονόψυχος, καθώς η στάση του πηγάζει από το γεγονός ότι λυπήθηκε για τον γιό του.

Δίας => Είναι ανώτερος από όλους τους θεούς, δίκαιος και πονόψυχος, αφού ενδιαφέρεται για όλους τους ανθρώπους. Είναι ευγνώμονας σε όσους προσφέρουν θυσίες στους θεούς. Δε διστάζει να πάρει πρωτοβουλίες.

Ανθρωπομορφισμός των θεών

α. στ. 26- 31

β. στ. 36-51

γ. στ. 54-55

δ. στ. 56 - 79 - 80-81

ε. στ. 76-78

στ. 97-108

Στοιχεία τεχνικής

Προϊδεασμός

1) Στίχοι 26-30: Η αναφορά στην απουσία του Ποσειδώνα μας προϊδεάζει για τη συνέλευση που ακολουθεί.

2) Στίχοι 40-51: Το παράδειγμα του Αίγισθου μας προϊδεάζει για την τιμωρία των μνηστήρων.

3) Στίχοι 97-100: Η Αθηνά μας προϊδεάζει για την επίσκεψη του Ερμή στην Ωγυγία και τη φυγή του Οδυσσέα από εκεί.

4) Στίχοι 101-105: Η Αθηνά μας προϊδεάζει για όσα θα γίνουν στην Ιθάκη.

5) Στίχοι 106-108: Η Αθηνά μας προϊδεάζει για το ταξίδι του Τηλέμαχου στην Πύλο και στη Σπάρτη.

Εικόνες => στ. 29-30, στ. 31-32, στ. 62-63, στ. 66-68, στ. 69-71

Τυπικά επίθετα: ολύμπιου Δία, ξακουστός Ορέστης, άγρυπνου αργοφονιά, φημισμένο Αίγισθο, θεϊκό Οδυσσέα, περίβρεχτο νησί, ευρύχωρη Τροία, ισόθεο Ποσειδώνα, κοσμοσείστης Ποσειδών, καλλιπλόκαμη νεράιδα, ψυχοπομπό Ερμή

Τυπικός στίχος: πατέρα μας Κρονίδη, των δυνατών ο παντοδύναμος/ αμέσως ανταπάντησε, τα μάτια λάμποντας, η γαλανή θεά

Διάλογος: στ. 36- 51/ στ. 53- 72/ στ. 74-92/ στ. 94- 108

Μεταφορές

στ. 36- 37 (θέλουν οι θνητοί να ρίχνουν στους θεούς τα βάρη), στ. 42 (τον σκότωσε του γυρισμού η ώρα), στ. 43 (η τιμωρία η σκληρή), στ. 45-46 (η γυναίκα του να μπλέξει σε συζυγικό κρεβάτι), στ. 47 (θα πέσει στο κεφάλι του η εκδίκηση), στ. 50 (και όμως το νου του Αίγισθου δεν μπόρεσε να αλλάξει), στ. 56 (για τον Οδυσσέα φλέγεται η καρδιά μου), στ. 67 (βυθισμένος στον καημό του), στ. 69 (ως πότε αλύγιστη η βουλή σου), στ. 74 (τι λόγος βγήκε από το στόμα σου ανεμπόδιστος), στ. 93 (τα μάτια λάμποντας), στ. 102 (τόλμη θα βάλω στην καρδιά του)

Πηγή: Βολονάκης, Μεταίχμιο