1. Η κάθοδος της Πηνελόπης στο μέγαρο - Η αμηχανία της μπροστά στον Οδυσσέα (στ. 89-111)
2. Η επίπληξη του Τηλέμαχου στην Πηνελόπη - Η απόφαση της Πηνελόπης να δοκιμάσει τον Οδυσσέα (στ. 112-128)
3. Η στάση του Οδυσσέα (στ. 129-135)
4. Το λουτρό και η ανανέωση του Οδυσσέα (στ. 176-188)
5. Ο διάλογος Οδυσσέα - Πηνελόπης (στ. 189-231)
6. Η τελική φάση της αναγνώρισης (στ. 232-343)
7. Οι "Μικροί απόλογοι" του Οδυσσέα (στ. 347-381)
Η τυπική διαδικασία της αναγνώρισης
Όπως και στην περίπτωση της αναγνώρισης του Οδυσσέα από τον Τηλέμαχο, έτσι κι εδώ, εφαρμόζεται η τυπική διαδικασία που έχει τα εξής στάδια :
Α. Απουσία (πολυετής απουσία Οδυσσέα)
Β. Απομόνωση (απομόνωση των δύο συζύγων)
Γ. Συγκάλυψη (συγκάλυψη του Οδυσσέα, καθώς αρχικά έχει τη μορφή ζητιάνου)
Δ. Αποκάλυψη (αποκάλυψη της ταυτότητας από την Ευρύκλεια και τον Τηλέμαχο και αποκατάσταση της εξωτερικής εμφάνισης του Οδυσσέα)
Ε. Δυσπιστία(δυσπιστία της Πηνελόπης)
Στ. Δοκιμασία (δοκιμασία του Οδυσσέα με σημάδια που είναι μόνο στο ζευγάρι γνωστά π.χ. κλίνη)
Ζ. Αναγνώριση και έκφραση συναισθημάτων
Η αναγνώριση του Οδυσσέα από την Πηνελόπη γίνεται σε 3 στάδια:
1ο στάδιο (89-111) : Αποκάλυψη από την Ευρύκλεια της ταυτότητας του Οδυσσέα – Δυσπιστία Πηνελόπης.
2ο στάδιο (112-135) : Συγκάλυψη Οδυσσέα, καθώς είναι ακόμα μεταμορφωμένος σε ζητιάνο – Αποκάλυψη από τον Τηλέμαχο της ταυτότητας του Οδυσσέα – Δυσπιστία Πηνελόπης.
3ο στάδιο (176-270) : Απομόνωση των δύο συζύγων – Αποκάλυψη Οδυσσέα με την αποκατάσταση της εξωτερικής του εμφάνισης – Δυσπιστία Πηνελόπης – Δοκιμασία με το συζυγικό κρεβάτι – Αναγνώριση και έκφραση συναισθημάτων.
Χαρακτηρισμός προσώπων
Οδυσσέας
Καταβάλλει κάθε προσπάθεια να καταπνίξει τα συναισθήματά του, αφήνοντας τη λογική να τον κατευθύνει. Δείχνει αυτοσυγκράτηση και περιμένει με αγωνία την αντίδραση της Πηνελόπης. Κατανοεί τη δύσκολη θέση στην οποία έχει περιέλθει και τη δικαιολογεί. Όταν η γυναίκα του αποφασίζει να τον δοκιμάσει, παγιδεύεται στο τέχνασμά της και αναγκάζεται να αναφέρει χαρακτηριστικά σημάδια που πείθουν τελικά την Πηνελόπη και οδηγούν στην αναγνώριση. Στη συνέχεια είναι τρυφερός και εκδηλώνει τα συναισθήματά του προς τη σύζυγό του. Με ιδιαίτερη προσοχή και διακριτικότητα αφηγείται τις περιπέτειές του στην Πηνελόπη, αποφεύγοντας να κάνει αναφορά σε γεγονότα που θα μπορούσαν να την κάνουν να ζηλέψει ή να στεναχωρηθεί (Κίρκη, Καλυψώ, Ναυσικά).
Τηλέμαχος
Επαναστατεί, καθώς θεωρεί παράλογη τη συμπεριφορά της μητέρας του. Την κατηγορεί για σκληρότητα. Είναι αμείλικτος και παίρνει ολοφάνερα το μέρος του πατέρα του, πιστεύοντας ότι δεν του αξίζει τέτοια αντιμετώπιση. Εκφράζει το θαυμασμό του απέναντι στον πατέρα του και τον εμπνέει. Έχει σημαντικό ρόλο γιατί με τη στάση του και τα επικριτικά σχόλια προς την Πηνελόπη την αναγκάζει να αιτιολογήσει τη στάση της και βοηθά τους γονείς του να επικοινωνήσουν.
Πηνελόπη
Η Πηνελόπη εξακολουθεί να αμφιβάλλει για την ταυτότητα του ξένου. Δεν μπορεί να αναγνωρίσει τον άντρα της στο πρόσωπο του ανθρώπου που έχει απέναντί του. Με την ελπίδα ότι αυτός είναι ο Οδυσσέας, διακατέχεται από φόβο. Στη συνέχεια την παρακολουθούμε να αντιμετωπίζει με ψυχραιμία και υπομονή την επίθεση του γιου της. Είναι δύσπιστη και επιφυλακτική. Τέλος, τη βλέπουμε να προτείνει με ρεαλισμό το πιο ασφαλές μέσο για την επαλήθευση της ταυτότητας του Οδυσσέα: τα κρυφά σημάδια, που τα γνωρίζουν μόνο η ίδια και ο άντρας της. Στο τέλος όταν αναγνωρίζει τον Οδυσσέα εκδηλώνεται με τρυφερότητα και αγάπη προς τον άνδρα της.
Οι Μικροί Απόλογοι του Οδυσσέα
Υπενθυμίζεται ότι "απόλογοι" ονομάστηκαν από τους αρχαίους μελετητές οι αφηγήσεις των περιπετειών του Οδυσσέα από τον ίδιο.
Μετά την αναγνώριση του Οδυσσέα από την Πηνελόπη και το ξανασμίξιμό τους, οι σύζυγοι αναφέρονται στα παθήματά τους όσο καιρό ο ένας ζούσε μακριά από τον άλλο. Η Πηνελόπη αφηγείται τις ανόσιες πράξεις των μνηστήρων που ρήμαζαν τα αγαθά του παλατιού και ο Οδυσσέας (μέσω του ποιητή, σε πλάγιο λόγο και με λίγους στίχους) μιλά για τις περιπέτειές του από την χώρα των Κικόνων ως την Ωγυγία. Η αφήγηση του Οδυσσέα είναι περιληπτική μιας και οι ακροατές έχουν ενημερωθεί για τις περιπέτειές του σε προηγούμενα σημεία του έπους. Ο Οδυσσέας δεν λέει τίποτα για τις ερωτικές του περιπέτειες με την Κίρκη, την Καλυψώ και τη Ναυσικά για ευνόητους λόγους…
Οι σκηνές και τα πρόσωπα
Η ενότητα των στίχων 1-278 της ραψωδίας ψ έχει θεατρικότητα και μπορούμε να διακρίνουμε σε αυτή εφτά σκηνές καθώς και τα πρόσωπα που παίζουν ρόλο σε αυτές πρωταγωνιστώντας ή απλά συμμετέχοντας.
1η σκηνή (στ. 1-6): Πρωταγωνιστεί η Ευρύκλεια, η οποία τρέχει με χαρά να μεταφέρει στην Πηνελόπη την επιστροφή του Οδυσσέα.
2η σκηνή (στ. 7-96): Πρωταγωνιστούν Ευρύκλεια και Πηνελόπη.
3η σκηνή (στ. 97-163): Πρωταγωνιστούν ο Τηλέμαχος, ο Οδυσσέας και η Πηνελόπη.
4η σκηνή (στ. 164-170): Στο γλέντι πρωταγωνιστούν άνθρωποι του παλατιού, που χορεύουν, και ο Φήμιος, που παίζει κιθάρα και τραγουδάει.
5η σκηνή (στ. 171-175): Πρωταγωνιστούν οι περαστικοί, που σχολιάζουν πικρόχολα την Πηνελόπη, νομίζοντας ότι τελικά παντρεύεται κάποιον από τους μνηστήρες.
6η σκηνή (στ. 176-185): Πρωταγωνιστούν η Ευρυνόμη, η Αθηνά και ο Οδυσσέας.
7η σκηνή (στ. 186-278): Πρωταγωνιστούν Οδυσσέας και Πηνελόπη.
Παρομοίωση (στ. 261- 269)
Αναφορική μέρος: Πόση αγαλλίαση, βλέποντας [...{ στη στέρεη γη.
Δεικτικό μέρος: Τόση αγαλλίαση [....] τον άντρα της.
Κοινός όρος: η αγαλλίαση που έρχεται με τη λήξη των δοκιμασιών και των κινδύνων
Προοικονομία
1. Το σχέδιο του Οδυσσέα για την αντιμετώπιση της αντεκδίκησης των συγγενών των μνηστήρων προοικονομεί τη σύγκρουση με αυτούς.
2. Η προθυμία του Οδυσσέα να υποβληθεί στη δοκιμασία της Πηνελόπης (132-135), η παρέμβαση της Αθηνάς που χαρίζει στον Οδυσσέα νεότητα και ομορφιά (178-179), καθώς και η δοκιμασία στην οποία τελικά υποβάλλεται ο Οδυσσέας προετοιμάζουν τους ακροατές για την αναγνώριση.
Επιβράδυνση
Η δυσπιστία της Πηνελόπης (93-94, 122-128, 199-201) και η προτεραιότητα που δίνει ο Οδυσσέας στο σχέδιο για την αντιμετώπιση των συγγενών των μνηστήρων (130-135) επιβραδύνουν την αναγνώριση του ήρωα από τη σύζυγό του.
Εικός και Αναγκαίον
Είναι αναγκαίο η διήγηση των περιπετειών του Οδυσσέα προς την Πηνελόπη να είναι σύντομη, μιας και οι ακροατές έχουν ήδη ενημερωθεί αναλυτικά για όλες τις περιπέτειες. Μας φαίνεται λογικό (εικός) ότι η διήγηση κρατάει λίγο μιας και γίνεται στο τέλος μιας ιδιαίτερα εξαντλητικής για τον Οδυσσέα μέρας (είχε προηγηθεί η μνηστηροφονία)
Αντιλήψεις Ομηρικής εποχής
Α. Οι θεοί είναι δυσνόητοι (93-94) : Οι θεοί λέει η Πηνελόπη μπορούν να παραπλανούν τους ανθρώπους και να τους δοκιμάζουν ανάλογα με τη συμπάθεια ή την αντιπάθειά που τρέφουν γι’ αυτούς. Έτσι πιστεύει ότι το έργο της μνηστηροφονίας πρέπει να αποδοθεί στους θεούς και όχι στον Οδυσσέα., αμφισβητώντας τα λεγόμενα της Ευρύκλειας.
Β. Οι θεοί λαμβάνουν διαμεσολαβητικό ρόλο στη ζωή των ανθρώπων (178-179) : η Αθηνά παρεμβαίνει όχι για να οδηγήσει αυτόματα στην αναγνώριση, αλλά για να τη διευκολύνει, ξαναδίνοντας στον Οδυσσέα την πραγματική του μορφή.
Γ. Η Μοίρα παίζει τον πιο σημαντικό ρόλο στη ζωή των ανθρώπων (352) : η αναβολή του νόστου του Οδυσσέα παρά τη φιλοξενία και τις διευκολύνσεις του Αίολου ήταν αποτέλεσμα της διαφορετικής άποψης που είχε η Μοίρα του Οδυσσέα, η οποία του επιφύλασσε κι άλλα βάσανα.
Τυπικά επίθετα και τυπικές φράσεις
πήρε ξανά το λόγο η Πηνελόπη, λογική και φρόνιμη (97) : τυπική έκφραση
άθλια ρούχα (111, 134) : τυπικό επίθετο
τότε ο Τηλέμαχος, επιτιμώντας, μίλησε άσχημα στη μάνα του (112) : τυπική έκφραση
Του αντιμίλησε με τη δική της λογική η Πηνελόπη (121) : τυπική έκφραση
βασανισμένος ο Οδυσσέας και θείος (129-130) : τυπικά επίθετα
τα λόγια του πετούσαν σαν πουλιά (131) : τυπική έκφραση
τον μεγαλόψυχο Οδυσσέα (176) : τυπικό επίθετο
χλαμύδα ωραία (178) : τυπικό επίθετο
στην πατρική του γη (193,378) : τυπικό επίθετο
του αντιμίλησε με λογική και φρόνηση η Πηνελόπη (198) : τυπική έκφραση
Comments