Ραψωδία Ι (στ. 530- 630)

Δομή

α. Η υποδοχή των διασωθέντων (στ. 513-526)

β. Η δραματική σύγκρουση του νικητή Οδυσσέα με τον ηττημένο Κύκλωπα (στ. 527-584)

γ. Η προσευχή- κατάρα του Πολύφημου για τον Οδυσσέα (στ. 585-597)

δ. Η προσφορά θυσίας στο Δία και η άρνηση του θεού να την αποδεχτεί (στ. 608-618)

ε. Η αναχώρηση για τη συνέχιση του ταξιδιού (στ. 619-630)

Η προσευχή- κατάρα του Πολύφημου για τον Οδυσσέα

Ο Πολύφημος απευθύνει στον πατέρα του μια προσευχή, η οποία στρέφεται εναντίον του Οδυσσέα: ικετεύει τον Ποσειδώνα να τον εκδικηθεί για χάρη του, διατυπώνοντας μια κατάρα:

α. Να μη γυρίσει ποτέ στην πατρίδα του ο Οδυσσέας.

β. Αν, όμως, είναι γραφτό του, η επιστροφή του να γίνει μετά από χρόνια με ξένο πλοίο, αφού θα έχει απομείνει μόνος του, χωρίς κανέναν από τους συντρόφους του και στο σπίτι του να τον περιμένουν καινούργια πάθη.

Χαρακτηρισμός προσώπων

Οδυσσέας

Είναι υπερόπτης, αφού κομπάζει για το κατόρθωμά του. Αποδεικνύεται τολμηρός προκαλώντας τον Πολύφημο, ο οποίος εξακολουθεί να είναι επικίνδυνος. Είναι εκδικητικός, αφού δείχνει μίσος στον Πολύφημο και προκλητικός, αφού δε δίνει σημασία στην συμβουλή των συντρόφων του και συνεχίζει να ερεθίζει τον Κύκλωπα. Ακόμη, παρουσιάζεται αλαζόνας, ασεβής και υβριστής απέναντι στο θείο, συμπεριφορά η οποία συνιστά μια μορφή ύβρις. Τέλος, είναι περίεργος και τολμηρός αλλά και πανούργος και ευρηματικός, αφού κατάφερε να εξουδετερώσει το φοβερό αντίπαλό του.

Πολύφημος

Αντιδρά με οργή και με πρωτογονισμό, εκσφενδονίζοντας προς το μέρος του Οδυσσέα μεγάλα κομμάτια βράχων. Είναι αφελής, αφού θέλει να ανταποδώσει την απάτη του Οδυσσέα και παράλληλα εξουθενωμένος ψυχικά από την προκλητική συμπεριφορά του. Καταφεύγει σε μια κατάρα προς τον πατέρα του.

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΠΟΧΗΣ

1. Το σχήμα ύβρις→νέμεσις→τίσις υπάρχει στην ενότητά μας. Ο Οδυσσέας συμπεριφέρεται αλαζονικά μετά την επιτυχία του σχεδίου του, καυχιέται για τις ικανότητές του (560-563) και φθάνει στο σημείο να υποτιμά ακόμα και τον Ποσειδώνα (582-584). Αυτή η υπεροπτική στάση του Οδυσσέα είναι η ΥΒΡΙΣ. Είναι φυσικό οι θεοί και ιδιαίτερα ο Ποσειδώνας να εξοργίστηκαν με τα λόγια του Οδυσσέα (ΝΕΜΕΣΙΣ). Έτσι η τιμωρία του ήρωα (η ΤΙΣΙΣ) θεωρείται αναπόφευκτη (576-597, 615-618). Το ίδιο σχήμα επισημαίνεται και στους στίχους 532-534, όπου ο Οδυσσέας λέει ότι η τύφλωση του Πολύφημου (ΤΙΣΙΣ) ήταν αποτέλεσμα της οργής των θεών (ΝΕΜΕΣΙΣ) εξαιτίας της προσβλητικής συμπεριφοράς του και της άρνησής του να φιλοξενήσει τους ξένους (ΥΒΡΙΣ)

2. Η Μοίρα είχε πολύ μεγάλη σημασία για τον ομηρικό άνθρωπο. Τόση ήταν η σημασία της, που ούτε οι θεοί δεν μπορούσαν να την αποτρέψουν (591-593). Ο Πολύφημος ζητάει από τον πατέρα του να εμποδίσει τον Οδυσσέα να γυρίσει στην πατρίδα του, αλλά γνωρίζει ότι αν η μοίρα του ήρωα είναι διαφορετική, ούτε ο θεός Ποσειδώνας μπορεί να κάνει κάτι. Γι’ αυτό τον λόγο ο Κύκλωπας ζητά από τον θεό αν δεν μπορέσει να αποτρέψει το νόστο του, τότε να βασανίσει τον Οδυσσέα και να τον καθυστερήσει.

3. Στην ενότητα φαίνεται ότι οι σχέσεις ανθρώπων και θεών στηρίζονται στην αρχή της προσφοράς και της ανταπόδοσης. Οι θνητοί προσφέρουν θυσίες στους θεούς προκειμένου να κερδίσουν την εύνοια των αθανάτων. Έτσι στους στίχους 612-615 ο Οδυσσέας προσφέρει θυσία στον Δία για να τον ευχαριστήσει που σώθηκε από τον Κύκλωπα και για να του ζητήσει βοήθεια για το υπόλοιπο ταξίδι του. Όμως ο θεός είναι θυμωμένος κι έτσι δε δέχεται τη θυσία (στ. 615-618)

Η ΥΒΡΙΣ ΤΟΥ ΟΔΥΣΣΕΑ ΚΑΙ ΟΙ ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ ΤΗΣ

Η ύβρις έχει πολύ σημαντική θέση στο ομηρικό έπος. Ο άνθρωπος διαπράττει ύβρη όταν αισθάνεται πολύ δυνατός, υπερβαίνει τα ανθρώπινα όρια και επομένως ασεβεί απέναντι στους θεούς. Οι θεοί με τη σειρά τους οργίζονται (νέμεσις) και τιμωρούν τους αλαζόνες θνητούς (τίσις).

Στη ραψωδία ι ο Οδυσσέας μετά το φοβερό σχέδιό του, που έσωσε τον ίδιο και τους συντρόφους του από τον Κύκλωπα, αισθάνεται πανίσχυρος και επιδίδεται σε καυχησιολογία, που προσβάλλει τόσο τον Πολύφημο, όσο και τον Ποσειδώνα. Ο Δίας αντιδρά άμεσα και επιτρέπει στον Ποσειδώνα να τιμωρήσει τον Οδυσσέα, κάτι που βοηθά την προώθηση του μύθου. Η ύβρη του Οδυσσέα προαναγγέλλει τα βάσανα που θα περάσει στο εξής ο ήρωας.

ΠΑΡΕΚΒΑΣΗ

Στα λόγια του Πολύφημου στους στίχους 565-570 υπάρχει μια παρέκβαση, καθώς ο Κύκλωπας αναφέρεται στην προφητεία κάποιου μάντη, ο οποίος είχε προβλέψει την τύφλωση του Πολύφημου από κάποιον Οδυσσέα.

ΠΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΕΣ

α. 582-584 : η ύβρις του Οδυσσέα προοικονομεί τις μετέπειτα συμφορές του.

β. 587-597 : προοικονομούνται τα βάσανα του Οδυσσέα. (η δέηση του Πολύφημου στον πατέρα του, ο οποίος την εισακούει)

γ. 615-618 : επίσης προαναγγέλλονται τα βάσανα του ήρωα. (ο Δίας δείχνει τον θυμό του για τον Οδυσσέα και δεν δέχεται την θυσία του)

ΤΥΠΙΚΕΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ ΚΑΙ ΤΥΠΙΚΑ ΕΠΙΘΕΤΑ

λιγνόποδα βοσκήματα (516) : τυπικό επίθετο

καλόμαλλα βοσκήματα (523) : τυπικό επίθετο

αλμυρή θάλασσα (524) : τυπικό επίθετο

δειλό αρχηγό (529) : τυπικό επίθετο

θολωτή σπηλιά (530) : τυπικό επίθετο

ανόσια έργα (532) : τυπικό επίθετο

θνητούς ανθρώπους (560) : τυπικό επίθετο

σπουδαίος και μεγάλος μάντης (566) : τυπικό επίθετο

άντρα μέγα και όμορφο (571) : τυπικό επίθετο

ξακουσμένο Κοσμοσείστη (576) : τυπικό επίθετο

τελειώνοντας αυτός τον λόγο του, εγώ αμέσως του αποκρίθηκα (581) : τυπική έκφραση

Έτσι μου μίλησαν/έτσι του μίλησα (558-585) : τυπική έκφραση

ο Οδυσσέας ο πορθητής, γιος του Λαέρτη (562-563) : τυπική έκφραση

μακάριους θεούς (579) : τυπικό επίθετο

μέγα Ποσειδώνα (586) : τυπικό επίθετο

Ποσειδών, με την κατάμαυρή σου κόμη (587) : τυπική έκφραση

ο πορθητής της Τροίας Οδυσσεύς, γιος του Λαέρτη (589) : τυπική έκφραση

ο θεός με την κατάμαυρή του χαίτη (596-597) : τυπική έκφραση

στον Κρονίδη Δία…κύριο των πάντων (614-615) : τυπική έκφραση

μαύρα νέφη (614) : τυπικό επίθετο

ιερή προσφορά (616) : τυπικό επίθετο

καλοκούβερτα καράβια (617) : τυπικό επίθετο

τιμημένοι σύντροφοι (618) : τυπικό επίθετο

κρέας άφθονο…γλυκό κρασί (620) : τυπική έκφραση

την άλλη μέρα που ξημέρωσε, ροδίζοντας τον ουρανό η Αυγή (623) : τυπική έκφραση

πηγή: Μεταίχμιο