Ονοματικές Δευτερεύουσες - Αρχαία Ελληνικά

1. Ειδικές προτάσεις

Α. Είναι ονοματικές κρίσεως

Β. Εξαρτώνται από:

=> προσωπικά ρήματα: λεκτική, γνώσεως, δήλωσης, μνήμης, αισθήσεως, δείξης, αγγελίας, μάθησης π.χ λέγω, γιγνώσκω, ἐπίσταμαι, οἶδα, δηλῶ, μέμνημαι, ἐνθυμοῦμαι, λανθάνω, ἀκούω, ὁρῶ, πυνθάνομαι, δείκνυμι, ἀγγέλλω, μανθάνω, σκοπῶ κλπ

=> ταυτόσημα απρόσωπα ρήματα ή απρόσωπες εκφράσεις π.χ λέγεται, ἀγγέλλεται, ὁμολογεῖται, δῆλόν ἐστί, φανερόν ἐστί κλπ

=> αφηρημένο ουσιαστικό ίδιας σημασίας με τα παραπάνω ρήματα π.χ. λόγος, δόξα, αγγελία κλπ

=> ουδέτερο αντωνυμίας π.χ τοῦτο, ἐκεῖνο, τόδε, τοιόδε, τοιοῦτο

=> δεικτικό επίρρημα π.χ οὕτως, ὧδε

Γ. Παίζουν ρόλο:

1. αντικείμενο σε προσωπικά ρήματα

2. υποκείμενο σε απρόσωπα ρήματα ή απρόσωπες εκφράσεις

3. επεξήγηση

Δ. Εισάγονται με τους ειδικούς συνδέσμους:

ὅτι: δηλώνει αντικειμενική γνώμη/κρίση (μτφρ: ότι πράγματι) ὡς: δηλώνει υποκειμενική γνώμη/ κρίση (μτφρ. ότι τάχα) ὡς ἄρα: δηλώνει ξένη γνώμη που κατά την κρίση του λέγοντος έιναι ψευδής και ανυπόστατη (μτφρ. ότι τάχα, ότι δήθεν) ὅπως: ότι, πώς

Ε. Εκφέρονται με τις εγκλίσεις των προτάσεων κρίσεως:

1. Οριστική: εκφράζει το πραγματικό-βέβαιο γεγονός/ εξαρτάται από ρηματικό τύπο αρκτικού χρόνου 2. Δυνητική Οριστική: εκφράζει το αντίθετο του πραγματικού ή κάτι που θα μπορούσε να συμβεί στο παρελθόν αλλά δε συνέβη. 3. Δυνητική Ευκτική: εκφράζει το δυνατό ή πιθανό σε παρόν-μέλλον 4. Ευκτική του Πλάγιου λόγου: εκφράζει υποκειμενική κρίση-αβέβαιη φήμη/ εξαρτάται από ρηματικό τύπο ιστορικού χρόνου/ αντικαθιστά πάντοτε την Οριστική του ευθέος λόγου

2. Ενδοιαστικές προτάσεις

Α. Είναι ονοματικές επιθυμίας

Β. Εξαρτώνται από:

=> προσωπικά ρήματα: φόβου, ενδοιασμό, αμφιβολία, δισταγμό, υποψία, προσοχή, φροντίδα κλπ

π.χ φοβοῦμαι, δέδοικα, δέδια, διαστάζω, ὀκνῶ, ὀρρωδῶ, πτήσσω, φροντίζω, φυλάτ-τομαι, ὁρῶ, σκοπῶ, αἰσχύνομαι

=> ταυτόσημα απρόσωπα ρήματα ή απρόσωπες εκφράσεις π.χ δέος ἐστί, φόβος ἐστί, κίνδυνος ἐστί κλπ

=> αφηρημένο ουσιαστικό ίδιας σημασίας με τα παραπάνω ρήματα π.χ. φόβος, δέος, κίνδυνος κλπ

=> ουδέτερο αντωνυμίας π.χ τοῦτο, ἐκεῖνο, τόδε, τοιόδε, τοιοῦτο

=> δεικτικό επίρρημα π.χ οὕτως, ὧδε

Γ. Παίζουν ρόλο: 1. αντικείμενο σε προσωπικά ρήματα 2. υποκείμενο σε απρόσωπα ρήματα ή απρόσωπες εκφράσεις 3. επεξήγηση

Δ. Εισάγονται με τα ενδοιαστικά μόρια:

μή, ὅπως μή: δηλώνει φόβο μήπως γίνει κάτι ανεπιθύμητο (μτφρ: μη, μήπως) μή οὐ: δηλώνει φόβο μήπως δε γίνει κάτι επιθυμητό (μτφρ: μήπως δεν)

Ε. Εκφέρονται με τις εγκλίσεις των προτάσεων επιθυμίας:

1. Απλή Υποτακτική: εκφράζει φόβο πιθανό - προσδοκώμενο 2. Οριστική αρκτικού χρόνου: εξαρτάται από ρηματικό τύπο αρκτικού χρόνου/ εκφράζει φόβο πραγματικό σε παρόν -μέλλον 3. Δυνητική Οριστική: εκφράζει φόβο αντίθετο του πραγματικού ή κάτι που θα μπορούσε να συμβεί υπό προϋποθέσεις αλλά δε συνέβη 4. Δυνητική Ευκτική: εκφράζει φόβο δυνατό ή πιθανό σε παρόν-μέλλον 5. Ευκτική του Πλάγιου λόγου: εκφράζει υποκειμενική κρίση-αβέβαιη φήμη/ εξαρτάται από ρηματικό τύπο ιστορικού χρόνου/ αντικαθιστά πάντοτε την απλή υποτακτική του ευθέος λόγου

3. Πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις

Α. Είναι ονοματικές κρίσεως ή επιθυμίας

Β. Εξαρτώνται από:

=> προσωπικά ρήματα: ερώτησης, λεκτικά, άγνοιας, απορίας, απόπειρας, αισθήσεως, γνώσεως, δείξης, δήλωσης, σκέψης, αγγελίας, μνημης, μάθησης, θαυμασμού, φόβου, επιμέλειας, προσοχής, προφύλαξης κλπ. π.χ. ἐρωτῶ, πυνθάνομαι, ἀγνοῶ, ἀπορῶ, ἐξετάζω, σκοπῶ, βουλεύομαι, λογίζομαι, γιγνώσκω, οἶδα, ἐπίσταμαι, ὁρῶ, λέγω, δηλῶ, δείκνυμι, σπουδάζω, φροντίζω, ἐπιμελόμαι, πειρῶμαι κλπ

=> ταυτόσημα απρόσωπα ρήματα ή απρόσωπες εκφράσεις π.χ άπόρως ἔχει, ἐρωτᾶται, λέγεται κλπ

=> αφηρημένο ουσιαστικό ίδιας σημασίας με τα παραπάνω ρήματα π.χ. ἐρώτησίς, ἀπορία κλπ

=> ουδέτερο αντωνυμίας π.χ τοῦτο, ἐκεῖνο, τόδε, τοιόδε, τοιοῦτο

Γ. Παίζουν ρόλο: 1. αντικείμενο σε προσωπικά ρήματα 2. υποκείμενο σε απρόσωπα ρήματα ή απρόσωπες εκφράσεις 3. επεξήγηση

Δ. Εισάγονται με:

Ολικής αγνοίας

1. μονομελείς: απορηματικά μόρια => εἰ, ἐάν, ἄν, ἤν

2. διμελείς: απορηματικά μόρια => πότερον…ἤ…., πότερα…ἤ…., εἰ…ἤ…, εἴτε…εἴτε…

Μερικής αγνοίας

1. ερωτηματικές αντωνυμίες: τίς, ποῖος, πόσος, πότερος, ποδαπός, πηλίκος, πόστος, ποσταῖος

2. ερωτηματικά επιρρήματα: ποῦ, πῇ, ποῖ, πόθεν, πῶς, πότε, πηνίκα, ποσάκις

3. αναφορικές αντωνυμίες: ὅς, ὅστις, ὅσπερ, οἷος, ὁποῖος, ὅσος, ὁπό-σος, ὁπότερος, ὁποδαπός, ἡλίκος, ὁπηλίκος

4. αναφορικά επιρρήματα: οὗ, ὅπου, οἷ, ὅποι, ἧ, ὅπῃ, ὅθεν, ὁπόθεν, ἔνθεν, ὅτε, ὁπότε, ὡς, ὅπως, ἡνίκα, ὁπηνίκα, ὁσάκις, ὁποσάκις

Ε. Εκφέρονται με τις εγκλίσεις των προτάσεων κρίσεως και επιθυμίας:

1. Οριστική: εκφράζει το πραγματικό-βέβαιο γεγονός/ εξαρτάται από ρηματικό τύπο αρκτικού χρόνου

2. Δυνητική Οριστική: εκφράζει το αντίθετο του πραγματικού ή κάτι που θα μπορούσε να συμβεί στο παρελθόν αλλά δε συνέβη. 3. Δυνητική Ευκτική: εκφράζει το δυνατό ή πιθανό σε παρόν-μέλλον 4. Απορηματική υποτακτική: εκφράζει απορία γι΄αυτό που ερωτάται ή απορία περί του πρακτέου/ εξαρτάται από ρηματικό τύπο αρκτικού χρόνου (μτφρ. πρέπει να, άραγε + ρήμα) 5. Ευκτική του Πλάγιου λόγου: εκφράζει υποκειμενική κρίση-αβέβαιη φήμη/ εξαρτάται από ρηματικό τύπο ιστορικού χρόνου/ αντικαθιστά πάντοτε την Οριστική ή την απορηματική υποτακτική του ευθέος λόγου Η ΕΠΛ αντικαθιστά την απορηματική υποτακτική, όταν: α) ρήμα εξάρτησης είναι το ἀπορῶ β) το υποκείμενο της ΕΠΛ ταυτίζεται με το υποκείμενο του ρηματικού τύπου της εξάρτησης π.χ Ἐπηρώτων τόν θεόν εἰ παραδοῖεν την πόλιν

Ασκήσεις

1. Να εντοπίσετε και να χαρακτηρίσετε τις ειδικές προτάσεις.

Ἤκον λέγοντες ὅτι οὐχ ἱππεῖς εἶεν, ἀλλ’ ὑποζύγια νέμοιτο.

Οἶμαι γὰρ οὐδένα τοῦτ᾽ ἀγνοεῖν, ὅτι πάντες ἄνθρωποι περὶ τὸν τόπον τοῦτον εἰώθασιν διατρίβειν (ὅθεν ἂν προέλωνται τὸν βίον πορίζεσθαι).

Σχεδὸν ἐγίγνωσκον ὅτι εἴη που πλησίον τὸ στράτευμα τῶν πολεμίων.

Λέγουσιν οἱ σοφισταί ὡς οὐδὲν δέονται χρημάτων.

Δῆλόν ἐστιν ὅτι οὐκ ἂν προὔλεγεν, εἰ μὴ ἐπίστευεν ἀληθεύσειν.

Οὐ γὰρ ἠγγέλθη αὐτοῖς ὅτι τεθνηκότες εἶεν.

Ἐτύγχανον λέγων ὅτι πολλαὶ καὶ καλαὶ ἐλπίδες ἡμῖν εἶεν σωτηρίας.

Ἐπιστάμεθα Μυσοὺς ὅτι ἐν τῇ βασιλέως χώρᾳ πολλὰς καὶ εὐδαίμονας πόλεις οἰκοῦσι.

Λέγω τοῦτο, ὡς ὑμεῖς οὐ καλῶς ὁρᾶτε.

Ἐν ταῖς μάχαις πολλάκις δῆλον γίγνεται, ὅτι τό γε ἀποθανεῖν ῥᾷον.

Ἐγὼ δὲ οὐκ ἀγνοῶ τοῦθ’ ὅτι ἐν ὀργῇ ποιεῖσθε τοὺς ὑστάτους εἰπόντας.

Ἔγνωσαν ὅτι κενὸς ὁ φόβος εἴη.

Ἐσηγγέλθη αὐτοῖς ὡς εἴη Ἀπόλλωνος ἔξω τῆς πόλεως ἑορτή.

Προηγόρει δὲ αὐτῶν Θηραμένης, λέγων ὡς χρὴ πείθεσθαι Λακεδαιμονίοις.

Καὶ τοῦτο μὲν οὐκ ἀγνοῶ, ὅτι οὐδέν μοι ἀρκέσει ὅδε ὁ βωμός.

Ὡς εἶπεν Σάτυρος ὅτι οἰμώξοιτο, εἰ μὴ σιωπήσειεν, ἐπῄρετο.

Ἴστε ὅτι οὐδ’ ἂν ἔγωγε ἐστασίαζον, εἰ ἄλλον εἵλεσθε.

Οἶδα ὅτι πάντες ἂν ὁμολογήσαιτε.

Δῆλόν ἐστι ὅτι Σωκράτης οὐδὲν ἀδικεῖ.

Ἀπήγγειλεν ἐν ἐκκλησίᾳ ὅτι αὐτὸν Λύσανδρος τέως μὲν κατέχοι, εἶτα κελεύοι εἰς Λακεδαίμονα ἰέναι.

Λέγεται ὅτι Κῦρος σὺν πολλοῖς δακρύοις ἀπεχώρησε.

Περικλῆς ἔγνω ὅτι ἡ εἰσβολὴ ἔσοιτο.

Ἄνδρες Ἀθηναῖοι, οὐκ αἰσθάνεσθε ὅτι ἐξαπατᾶσθε;

Ἀκούω Λακεδαιμονίους ὅτι ἂν ἀνεχώρουν ἐπ’ οἴκου.

2. Να εντοπίσετε τις δευτερεύουσες ενδοιαστικές προτάσεις.

Γενομένης δὲ τῆς τροπῆς περὶ δείλην ὀψίαν, δείσαντες οἱ ὀλίγοι μὴ αὐτοβοεὶ ὁ δῆμος τοῦ τε νεωρίου κρατήσειεν ἐπελθὼν[…] ἐμπιπρᾶσι τὰς οἰκίας.

Φοβεῖται μή τά ἔσχατα πάθῃ.

Ἐφοβεῖτο μή ὁ πάππος ἀποθάνῃ

Φοβοῦμαι μή οὐ δυνηθῶ διά τήν ἀπειρίαν δηλῶσαι.

Κίνδυνος ἐστί μή μεταβάλωνται καί γένωνται μετά τῶν πολεμίων.

Δέδοικα μή ἐπιλαθώμεθα τῆς οἴκαδε ὁδοῦ.

Ἔδεισαν οἱ Ἐλληνες μη προσάγοιεν πρός τό κέρας καί αὐτούς κατακόψειαν.

Φοβοῦμαι δέ τουναντίον, μή τοιοῦτος τις ὑμίν λογισμός.

Ὁ δὲ δῆμος δείσας μή τι νεωτερίσωσιν ἀνίστησί τε αὐτοὺς πείσας καὶ διακομίζει ἐς τὴν πρὸ τοῦ Ἡραίου νῆσον.

Νῦν οὖν φοβούμεθα μὴ τὰ κράτιστα ἀπωλέσαμεν.

Κίνδυνός ἐστι μὴ ὁ δῆμος ἀπόληται.

Ἐγὼ δ’ αὐτὸ τοῦτο φοβοῦμαι, μὴ διὰ τὴν ἀπειρίαν οὐ δυνηθῶ δηλῶσαι περὶ τῶν πραγμάτων ὑμῖν.

Γνόντες δὲ οἱ πρὸς τοῖς Κερκυραίοις καὶ δείσαντες μὴ ὅπερ ἐν Ναυπάκτῳ γένοιτο, ἐπιβοηθοῦσι.

Φοβοῦνται τοὺς ἀνδρείους μή τι τολμήσωσιν.

Οἱ τύραννοι φοβοῦνται τοὺς σοφοὺς μή τι μηχανήσωνται.

Δέδοικα μὴ πολλὰ δεινὰ πάθωμεν.

Οὗτος ἀθυμεῖ φοβούμενος μὴ οὐκ ἔχει τὰ ἐπιτήδεια.

Φοβούμεθα μὴ ἀμφοτέρων ἅμα ἡμαρτήκαμεν.

Νῦν δὲ φοβοῦμαι μή τινες ἐπιτιμήσωσιν ἡμῖν.

Ὁρῶμεν μὴ Νικίας οἴεταί τι λέγειν.

Δέδοικα μὴ λόγοις ψευδέσι ἐνετετυχήκεμεν ἄν.

Οὔτε προσδοκία οὐδεμία ἦν μὴ ἄν ποτε οἱ πολέμιοι ἐπιπλεύσειαν.

3. Να χαρακτηρίσετε τις πλάγιες ερωτηματικές.

Ὑμεῖς δέ δείξετε ἥντινα γνώμην ἔχετε περί τῶν πραγμάτων.

Τοῦτο σκεψώμεθα, εἰ ἀληθῆ λέγεις.

Οὐ δῆλον ἐστί τῷ στρατηγῷ εἰ συμφέρει στρατηγεῖν.

Ὅ,τι δέ ποιήσοι, οὐ διεσήμηνε.

Κῦρος ἤρετο τίς ὁ θόρυβος εἴη.

Ἡ μήτηρ διηρώτα τόν Κῦρον πότερον βούλοιτο μένειν ἤ απιέναι.

Ἀγνοοῦμεν τί ἐν αὐτῇ τῇ ἡμετέρᾳ ψυχῇ γίγνεται.

Αὐτό οὖν προσήκει σποπεῖν, πότερον ἀγαθά ἤ κακά ἐστί τά πεπραγμένα.

Ὑμεῖς δέ δείξετε ἥντινα γνώμην ἔχετε περί τῶν πραγμάτων.

Τοῦτο σκεψώμεθα, εἰ ἀληθῆ λέγεις.

Οὐ δῆλον ἐστί τῷ στρατηγῷ εἰ συμφέρει στρατηγεῖν.

Ὅ,τι δέ ποιήσοι, οὐ διεσήμηνε.

Κῦρος ἤρετο τίς ὁ θόρυβος εἴη.

Ἡ μήτηρ διηρώτα τόν Κῦρον πότερον βούλοιτο μένειν ἤ απιέναι.

Ἀγνοοῦμεν τί ἐν αὐτῇ τῇ ἡμετέρᾳ ψυχῇ γίγνεται.

Δέδοικα μὴ ὁ ἀσθενὴς τελευτήσῃ.

Περὶ μὲν οὖν τούτων οὐκ οἶδ’ ὅ τι δεῖ πλείω λέγειν·

Πρῶτον μὲν αὐτὸ ὑμῖν τοῦτο γενέσθω τεκμήριον, ὅτι κατεγνώκει ἂν αὐτοῦ ὁ Λυσιθείδης.

Ἐφοβήθησαν μὴ καὶ ἐπὶ σφᾶς χωρήσῃ ὁ στρατός.

Σκέψαι ἐὰν τόδε ἀρέσκῃ.

Δῆλον οὖν ἐστὶ ὅτι οὐκ ἂν προέλεγεν, εἰ μὴ ἐπίστευεν.

Ἅμα μὲν τῶν προγόνων ἐνθυμούμενος, ὅτι οὐδὲν πέπαυνται πράττοντες τὰ τῆς πόλεως.

Ἀνὴρ τῶν πελταστῶν ἔλεγεν ὅτι γιγνώσκοι τὴν φωνὴν τοῦ ἀνθρώπου.

Ὁ Κῦρος ἐπυνθάνετο ἤδη αὐτῶν καὶ ὁπόσην ὁδὸν διήλασαν καὶ εἰ οἰκοῖτο ἡ χώρα.

Νῦν οὖν φοβούμεθα μὴ τὰ κράτιστα ἀπωλέσαμεν.

Οὐκ ἔχω τί λέγω.

Ἠγγέλθη τοῖς στρατηγοῖς ὅτι φεύγοιεν ὑπὸ τοῦ δήμου.

Θαυμάζω πότερα ὡς κρατῶν βασιλεὺς αἰτεῖ τὰ ὅπλα ἢ ὡς διὰ φιλίαν δῶρα.

Ὑμεῖς δ’ ἐνθυμεῖσθε, ὦ ἄνδρες δικασταί, ὅτι ὁ νομοθέτης οὐδεμίαν ὀργῇ συγγνώμην δίδωσιν.

Αὐτό οὖν προσήκει σποπεῖν, πότερον ἀγαθά ἤ κακά ἐστί τά πεπραγμένα.