Α. Ευθείες ερωτήσεις ή κύριες ερωτηματικές προτάσεις
1. Διατυπώνονται άμεσα ή απευθείας από τον ομιλητή.
2. Είναι κύριες προτάσεις κρίσεως ή επιθυμίας.
3. Στο τέλος της ευθείας ερώτησης βάζουμε ερωτηματικό(;)
α) ανάλογα με τη σκοπιμότητα του ομιλητή διακρίνονται σε :
1. Γνήσιες ερωτήσεις: ζητάμε μια πληροφορία π.χ. Τι ώρα είναι;
2. Ρητορικές ερωτήσεις: διατυπώνουμε με έμφαση μια κρίση. Ο ομιλητής έχει διαμορφωμένη άποψη και τη διατυπώνει με ερωτηματική μορφή, για να αποσπάσει την προσοχή. Δεν περιμένουμε απάντηση π.χ. Ποιος δε θέλει την ευτυχία;
3. Ερωτήσεις προσταγής: διατυπώνουμε παράκληση ή προσταγή π.χ. Θα πάψεις επιτέλους;
β) ανάλογα με το είδος των απαντήσεων διακρίνονται σε :
1. Ολικής αγνοίας: η απάντηση μπορεί να είναι ναι ή όχι (ή ασφαλώς, φυσικά , καθόλου) και η ζητούμενη πληροφορία αφορά όλο το περιεχόμενο της πρότασης π.χ. Θα έρθεις;
2. Μερικής αγνοίας: η απάντηση δεν μπορεί να είναι ναι ή όχι και η ζητούμενη πληροφορία αφορά ένα μέρος της πρότασης π.χ. Τι είναι ρατσισμός ;
γ) ανάλογα με το είδος των απαντήσεων διακρίνονται σε :
1. Ανοιχτές: η απάντησή τους σε συνεχή λόγο . Γιατί υπάρχει ρατσισμός;
2. Κλειστές: η απάντησή τους μονολεκτική (δημοσκοπήσεις). Είναι οι Έλληνες ρατσιστές;
Εισάγονται:
1. Ολικής αγνοίας: με τους συνδέσμους αν, μήπως, μη τυχόν
α. Μονομελής π.χ Ρώτα τον περιπτερά μήπως ξέρει την οδό Αριστοτέλους.
β. Διμελής π.χ Τον ρώτησε αν θα πάει διακοπές ή θα μείνει στην Αθήνα.
2. Μερικής αγνοίας: με ερωτηματικές αντωνυμίες: ποιος, πόσος, τι ή ερωτηματικά επιρρήματα: πού, πώς, πόσο, πότε , ή το σύνδεσμο γιατί π.χ. Ο αστυνομικός κατάλαβε ποιος ήταν ο ένοχος.
Β. Εξαρτώνται από ρήματα που σημαίνουν ερώτηση, απορία, αμφιβολία, γνώση, αίσθηση:
α. Αντικείμενο στο ρήμα της κύριας πρότασης π.χ. Δεν έχω ιδέα πού βρίσκεται ο Νίκος.
β. Υποκείμενο σε απρόσωπα ρήματα και απρόσωπες εκφράσεις: όπως είναι γνωστό, δεν είναι βέβαιο, είναι ζήτημα, είναι απίστευτο, είναι ανεξήγητο
π.χ. Είναι ανεξήγητο πώς δουλεύει αυτή η μηχανή.
γ. Επεξήγηση σε ουσιαστικά όπως απορία, αμφιβολία ή σε δεικτικές-αόριστες αντωνυμίες ουδέτερου γένους π.χ. Λύσε μου μια απορία, πότε θα τα προλάβετε όλα αυτά.
Για να βρούμε σε ποια από τις δύο κατηγορίες (ολικής – μερικής αγνοίας) κατατάσσονται, μετατρέπουμε την πλάγια ερώτηση σε ευθεία:
π.χ.
Πλάγια ερώτηση: «Είναι ζήτημα αν έφαγε μισό πορτοκάλι»
Μετατροπή σε ευθεία: «Έφαγε μισό πορτοκάλι;» Αν η απάντηση που δίνουμε είναι ναι ή όχι τότε είναι ολικής άγνοιας.
Πλάγια ερώτηση: «Με ρώτησε τι ώρα είναι.»
Μετατροπή σε ευθεία: «Τι ώρα είναι;» Αν δεν απαντήσαμε με ναι ή όχι τότε είναι μερικής άγνοιας.
ΕΥΘΥΣ ΚΑΙ ΠΛΑΓΙΟΣ ΛΟΓΟΣ
Τα λόγια κάποιου μπορεί να τα ακούσει κανείς με δύο τρόπους:
α) άμεσα, δηλ. απευθείας όπως τα είπε το ίδιο το πρόσωπο που μιλάει: π.χ. Θα σου τηλεφωνήσω. Στην περίπτωση αυτή λέμε ότι ο λόγος είναι ευθύς.
β) έμμεσα, δηλ. να τα ακούει από κάποιον άλλο, που του μεταφέρει τα λόγια κάποιου τρίτου, εξαρτημένα από ρήματα όπως λέγω, ρωτώ, γνωρίζω κτλ.: π.χ. Είπε ότι θα μου τηλεφωνήσει. Στην περίπτωση αυτή λέμε ότι ο λόγος είναι πλάγιος.
Μεταβολές από τον ευθύ στον πλάγιο λόγο
Όταν ο ευθύς λόγος μετατρέπεται σε πλάγιο, γίνονται οι ακόλουθες μεταβολές:
1. Οι κύριες προτάσεις κρίσεως μετατρέπονται σε δευτερεύουσες ειδικές προτάσεις: π.χ. Ευθύς λόγος: Πήρα την απόφαση μου. Πλάγιος λόγος: Είπε ότι πήρε την απόφασή του.
2. Οι κύριες προτάσεις επιθυμίας μετατρέπονται σε δευτερεύουσες βουλητικές προτάσεις: π.χ. Ευθύς λόγος: Μη δίνεις σημασία. Πλάγιος λόγος: Με προέτρεψε να μη δίνω σημασία.
3. Οι ευθείες ερωτήσεις μετατρέπονται σε πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις: π.χ. Ε.Λ: Πού ήσουν χθες; Π.Λ. Με ρώτησε πού ήμουν την προηγούμενη μέρα.
4. Οι δευτερεύουσες προτάσεις παραμένουν δευτερεύουσες ίδιου είδους κατά τη μετατροπή του λόγου από ευθύ σε πλάγιο: π.χ. Ε.Λ. Θα ερχόμουν κι εγώ, αν με ειδοποιούσατε εγκαίρως. Π.Λ. Είπε ότι θα ερχόταν κι αυτός, αν τον ειδοποιούσαν εγκαίρως.
Άλλες αλλαγές από τον ευθύ στον πλάγιο λόγο
Όπως φαίνεται από τα παραπάνω παραδείγματα, κατά τη μετατροπή του λόγου από ευθύ σε πλάγιο μπορεί να γίνουν και αλλαγές:
1. Στα πρόσωπα των αντωνυμιών (προσωπικές α΄, β΄, γ πρόσωπο)
2. Στα πρόσωπα του ρήματος (α΄, β΄, γ πρόσωπο)
3. Στις εγκλίσεις των ρημάτων (η προστακτική, υποτακτική πχ Ε.Λ Ελάτε εδώ Π.Λ Τους ζήτησε να πάνε εκεί)
4. Στους χρόνους των ρημάτων (όταν ο πλάγιος λόγος εξαρτάται από ρήμα ιστορικού/ παρελθοντικού χρόνου)
5. Στα τοπικά ή χρονικά επιρρήματα. (Ε.Λ: αύριο Π.Λ: την επομένη, Ε.Λ: τώρα Π.Λ: τότε, Ε.Λ: χτες Π.Λ: την προηγούμενη μέρα)
Παραδείγματα
1. Ευθύς λόγος: Φύγε. Πλάγιος λόγος: Την παρακίνησε να φύγει.
(αλλαγή στην έγκλιση από προστακτική σε υποτακτική, στο πρόσωπο από α΄ σε γ΄)
2. Ε.Λ.: Αύριο το σχολείο θα πάει εκδρομή. Π.Λ.: Ο διευθυντής ανακοίνωσε ότι την επόμενη μέρα το σχολείο θα πάει (ή θα πήγαινε) εκδρομή. (αλλαγή στο χρονικό επίρρημα αύριο)
Οι αλλαγές στους χρόνους και στις εγκλίσεις των ρημάτων
α. Όταν το ρήμα εξάρτησης είναι αρκτικού χρόνου, δεν παρατηρούνται αλλαγές στους χρόνους και στις εγκλίσεις των ρημάτων: Π.χ. Ε.Λ.: Θέλω να φύγω μαζί σου. Π.Λ.: Λέει ότι θέλει να φύγει μαζί της.
β. Όταν το ρήμα εξάρτησης είναι ιστορικού χρόνου τότε:
=> Ενεστώτας Ε.Λ π.χ. Δε φοβάται τίποτε. = Ενεστώτας ή Παρατατικός Π.Λ: Είπε πως δε φοβάται (ή δε φοβόταν) τίποτα.
=> Παρακείμενος Ε.Λ: π.χ. Εγώ το έχω στείλει το γράμμα. = Παρακείμενος ή Υπερσυντέλικος Π.Λ: Έλεγε πως αυτός το έχει στείλει (ή είχε στείλει) το γράμμα.
=> Μέλλοντας Ε.Λ: π.χ. Θα κρατήσει το λόγο του; = Μέλλοντας ή θα + παρατατικός Π.Λ: Δεν ήταν βέβαιο αν θα κρατήσει (ή θα κρατούσε) το λόγο του.
=> Υποτακτική (δευτερεύουσας πρότασης) Ε.Λ.:π.χ. Αν κλειστούν στη σπηλιά, θα τους πιάσουν οι Τούρκοι. = Υποτακτική ή οριστική παρατατικού Π.Λ: Έλεγε πως, αν κλειστούν (ή αν κλείνονταν) στη σπηλιά, θα τους πιάσουν (ή θα τους έπιαναν) οι Τούρκοι.
Ασκήσεις
1. Στο παρακάτω κείμενο παρουσιάζεται ένας διάλογος σε πλάγιο λόγο. Να μετατρέψετε τον πλάγιο λόγο σε ευθύ:
« Τον ρώτησα αν θα πάει στο αντιρατσιστικό φεστιβάλ και μου είπε ότι δεν θα πάει και ότι δεν συμπαθεί τους ξένους. Εγώ αναρωτήθηκα γιατί και μου απάντησε ότι συνήθως είναι κλέφτες και εγκληματίες. Τον ρώτησα πώς είναι δυνατόν να πιστεύει ότι όλοι οι ξένοι είναι κακοποιοί. Μου διευκρίνισε ότι μιλάει για τους μετανάστες και κυρίως για τους μαύρους. Έπειτα τον ρώτησα αν θεωρεί ότι είναι σωστό να υποτιμούμε κάποιον μόνο και μόνο εξαιτίας του χρώματός του και αν θα ήθελε να τον αντιμετωπίζουν έτσι, αν ήταν ο ίδιος μετανάστης. Αποκρίθηκε ότι σίγουρα δε θα ήθελε και πρόσθεσε ότι ίσως να μην είναι όλοι εγκληματίες, αλλά είναι αρκετοί από αυτούς. Εγώ σχολίασα ότι κάθε άνθρωπος είναι ξεχωριστός και ότι είναι απαράδεκτο να χαρακτηρίζει κάποιον με κριτήριο τη φυλή στην οποία ανήκει ή την εθνικότητα του».
2. Στις παρακάτω προτάσεις να βρείτε τις πλάγιες ερωτηματικές, να εντοπίσετε το συντακτικό τους ρόλο και να σχολιάσετε τη στίξη.
α. Ρώτησε τον Κώστα αν έστειλε γράμμα.
β. Ο Γιώργος δεν ήξερε πώς να δικαιολογήσει αυτό το φουσκωμένο λογαριασμό τηλεφώνου.
γ. Αυτό να ρωτήσεις τον Πέτρο, μήπως θέλει και εκείνος να στείλει μήνυμα.
δ. Έμαθαν με ποιον είχαν τελικά μιλήσει στο τηλέφωνο.
ε. Δε μου είπατε αν πήρατε το μήνυμά μου στον υπολογιστή σας.
στ. Δεν καταλάβαινε τι είχε συμβεί στον υπολογιστή του.
ζ. Δεν υπάρχει πληροφορία αν το γράμμα έφτασε στον προορισμό του.
3. Ποιες από τις ευθείες ερωτήσεις είναι ολικής αγνοίας και ποιες μερικής;
α. Μήπως σε μάλωσε η μητέρα σου;
β. Τι θέλει τέτοια ώρα;
γ. Να περιμένω;
δ. Πώς ήρθαν;
ε. Άραγε το ξέρει;
στ. Ποιος φωνάζει τόσο δυνατά;
4. Να αναγνωριστούν οι πλάγιες ερωτηματικές προτάσεις που υπάρχουν στις παρακάτω φράσεις (εξάρτηση, εισαγωγή, συντακτική λειτουργία) και να μετατραπούν σε αντίστοιχες ευθείες ερωτήσεις:
Ρώτησε τον Πέτρο μήπως θέλει κάτι.
Αναρωτιέμαι γιατί είναι τόσο αυστηρός μαζί μου.
Εξήγησέ μου τι συμβαίνει.
Είναι αμφίβολο αν θα συμφωνήσει μαζί μας.
Στην ερώτησή μου, ποιος ευθύνεται για το λάθος, δεν απάντησε κανείς.
Καταλαβαίνω πώς νιώθεις.
Δεν υπάρχει πληροφορία αν θα γίνει απεργία.
Απέφυγα να τον ρωτήσω γιατί άργησε να γυρίσει, επειδή τον είδα θυμωμένο.
Με έβγαλε έξω από την τάξη , γιατί μιλούσα συνεχώς με το διπλανό μου.
Απόρησα γιατί δεν μου μιλούσε.
Η απορία μου ήταν αυτή, πού θα βρούμε τα λεφτά.
Αυτό μόνο δε σκέφτηκα, τι θα γινόταν αν με έπιαναν.
Είναι ζήτημα αν διάβασε καθόλου.
Δεν ξέρετε πόσο σας σκέφτομαι.
Δεν έχω ιδέα ποιος το έκανε.
Στην ερώτηση μου, πώς τη λένε, έκανε ότι δε με άκουσε.
Δεν ήξερε αν είδε εμένα ή τον αδερφό μου.
Είναι παράξενο πώς έγινε το γεγονός.
Δεν είμαι βέβαιος αν είδε το Γιάννη.
Σκέψου πώς θα περνούσες την τάξη αν δεν σε βοηθούσα.
Με ρώτησε τι έγραφαν σήμερα οι εφημερίδες.
Ρώτησέ τον αν θα μείνει στο σπίτι μας ή θα πάει σε ξενοδοχείο;
Απορώ πώς έγραψε τόσο καλά στις εξετάσεις.
Όλοι νοιάζονταν πώς θα με βοηθήσουν.
Κανένας δεν ξέρει για ποιο λόγο με τιμώρησαν.
Αμφιβάλλω αν θα τα καταφέρω.
Δεν είναι ζήτημα αν φύγει το πλοίο μια ώρα αργότερα.
5. Να μετατρέψεις τον ευθύ λόγο σε πλάγιο:
"Πήγαινε να παίξεις με τους φίλους σου!" του είπε η μαμά.
"Αύριο θα πάμε εκδρομή" ανακοίνωσε ο διευθυντής.
"Σε ένα μήνα κλείνουν τα σχολεία!" ψιθύρισε ο διπλανός μου.
"Δεν επιτρέπεται το κάπνισμα εδώ" είπε ο σερβιτόρος στον πελάτη.
"Ονομάζομαι Νίκος Παπαδόπουλος" είπε ο νέος συμμαθητής μας.
"Δεν έκανες σωστά την άσκηση" παρατήρησε ο δάσκαλος.
"Συγχαρητήρια στην ομάδα μπάσκετ που κέρδισε το 1ο βραβείο!" είπαν οι δάσκαλοι.
" Είσαι χλωμός. Μήπως είσαι άρρωστος;" ρώτησε ο Κώστας τον Ντανιέλ.
"Θέλεις να πάμε μαζί σινεμά;" τη ρώτησε η Μαρία.
"Μαμά θα ήθελα να αγοράσω έναν υπολογιστή" είπε η Ματίλντα.
Comments