Ραψωδία α (στ. 256-360)

Δομή

1. στ. 256-279: Οι απαντήσεις του Τηλέμαχου

2. στ. 280-340: Οι συμβουλές της Αθηνάς - Μέντη στον Τηλέμαχο

3. στ.341-347: Η πρόταση του Τηλέμαχου στην Αθηνά για ολοκλήρωση της φιλοξενίας

4. στ. 348-361: Η ευγενική άρνηση της Αθηνάς και η θαυμαστή αναχώρησή της.

Τα βάσανα του Τηλέμαχου

Το παρελθόν: δηλώνει με παράπονο ότι ο Οδυσσέας ήταν αυτός που διασφάλιζε την ευημερία στο παλάτι. Με την απουσία του πατέρα του μεταστρέφεται και η τύχη, γιατί αυτή ευθύνεται για τα δεινά του παρόντος.

Το παρόν: τώρα βλάπτονται και οι τιμές και τα πλούτη του παλατιού με τους μνηστήρες να καταχράζονται τα πάντα, ενώ ζητούν την μητέρα του σε γάμο.

=> Τα βάσανα του Τηλέμαχου: α. ο θάνατος και η απουσία του πατέρα του, β. η φθορά της περιουσίας του, γ. η απαίτησή τους να παντρευτούν τη μητέρα του και δ. ο κίνδυνος της δικής του ζωής.

=> Ο Τηλέμαχος δηλώνει με βεβαιότητα ότι υπεύθυνοι για το χαμό του Οδυσσέα είναι οι θεοί. Σε αυτό το σημείο επιβεβαιώνεται η πίστη που επικρατούσε πριν την εποχή του Ομήρου ότι ο άνθρωπος είναι πιόνι στα χέρια των θεών και δεν μπορεί να κάνει τίποτα χωρίς τη θέλησή τους.

--> βάζοντας το κακό στο νού τους: ανθρωπομορφισμός

=> Ο Τηλέμαχος εκφράζει το παράπονο ότι ο Οδυσσέας χάθηκε άδοξα, χωρίς ταφικές τιμές. Τιμημένος θάνατος είναι ο ένδοξος θάνατος στο πεδίο της μάχης ή ο ήρεμος θάνατος ενός ανθρώπου στο σπίτι του. Ο Τηλέμαχος θα έβρισκε παρηγοριά σε έναν τέτοιο θάνατο του πατέρα του, γιατί θα ύψωναν τάφο και ο ίδιος θα κέρδιζε μερίδιο από την πατρική περιουσία. Φανερώνεται, επομένως, η αντίληψη ότι οι άνθρωποι της ομηρικής εποχής θεωρούσαν πολύ σημαντικό το να αφήσει κάποιος πεθαίνοντας ένδοξο όνομα. (υστεροφημία)

=> Η Αθηνά - Μέντης προσπαθεί να ενθαρρύνει τον Τηλέμαχο και να τον πείσει να μοιάσει στον πατέρα του. Κάνει μια παρέκβαση - αναδρομή με την αφήγηση ενός περιστατικού από τη ζωή του Οδυσσέα (από άποψη τεχνικής η διήγηση αυτού του περιστατικού λειτουργεί ως επιβράδυνση), δηλώνει με βεβαιότητα ότι ο Οδυσσέας θα τιμωρούσε τους μνηστήρες και τέλος, αφήνει στη θεϊκή βούληση το θέμα της επιστροφής του Οδυσσέα. Τον συμβουλεύει:

α. Να καλέσει σε συνέλευση τους Ιθακήσιους και εκεί, με μάρτυρες θεούς και ανθρώπους, να δώσει εντολή στους μνηστήρες να φύγουν.

β. Αν η μητέρα του θέλει να παντρευτεί, να πάει στον πατέρα της να φροντίσει εκείνος για το γάμο της.

γ. Ο ίδιος να ταξιδέψει στην Πύλο και στη Σπάρτη για να συγκεντρώσει πληροφορίες από τον Νέστορα και τον Μενέλαο για τον πατέρα του.

δ. Αν μάθει πώς ο Οδυσσέας ζει, να περιμένει την επιστροφή του. Αν μάθει πώς πέθανε, να γυρίσει στην πατρίδα και να αποδώσει ταφικές τιμές. Να φροντίσει τότε ο ίδιος για το γάμο της μητέρας του.

ε. Να εξοντώσει ο ίδιος τους μνηστήρες

=> Προβάλλει ως παράδειγμα αυτό του Ορέστη

στ. 343-353

Ο Τηλέμαχος επανέρχεται στα τυπικά της φιλοξενίας. Οι εκκρεμότητες που πρέπει να συμπληρωθούν: α. να λουστεί ο ξένος, β. να πάρει ένα ωραίο και πολύτιμο δώρο με το οποίο θα επισφραγιστεί η φιλία που προέκυψε από τη φιλοξενία.

Επιφάνεια της θεάς Αθηνάς: Φεύγει από το άνοιγμα της στέγης σαν πουλί όταν συνειδητοποιεί ότι ο Τηλέμαχος έχει αποκτήσει κουράγιο και αυτοπεποίθηση.

Θεσμοί της ζωής

α. φιλοξενία

β. το ανταλλακτικό εμπόριο

γ. η συνέλευση των πολιτών ως πολιτικός θεσμός

δ. η αυτοδικία

ε. ο γάμος και η προίκα

στ. το επάγγελμα του μάντη

Αξίες της ζωής

α. το ηρωικό ιδανικό

β. υστεροφημία

Έθιμα

α. πάνω στον τάφο ενός σημαντικού νεκρού υψώνεται τύμβος και πάνω σε αυτόν επιτύμβια στήλη.

Τηλέμαχος

Στη διάρκεια της συνομιλίας του με τη θεά ο Τηλέμαχος είναι τρομοκρατημένος και άβουλος θεατής της κατάστασης που επικρατεί στο παλάτι. Είναι σίγουρος ότι έχει χαθεί ο πατέρας του, νιώθει πικραμένος για τον άδοξο θάνατό του και ανίσχυρος να αντιμετωπίσει την κατάσταση. Μετά, όμως, από τις συμβουλές της θεάς, αισθάνεται αυτοπεποίθηση και είναι έτοιμος να αναλάβει τα καθήκοντά του.

Αθηνά

Δείχνει ειλικρινές ενδιαφέρον για τον Τηλέμαχο και τον ακούει με προσοχή κατανοώντας τα συναισθήματά του. Προβάλλει το πρότυπο του τολμηρού και αποφασιστικού πατέρα του για να τον πείσει να γίνει σαν και εκείνον. Τον συμβουλεύει και κεντρίζει το φιλότιμό του με την αναφορά στον Ορέστη ως παράδειγμα προς μίμηση. Τέλος, με την επιφάνεια της επισφραγίζει τις συμβουλές της ολοκληρώνοντας με επιτυχία την αποστολή της.

Τυπικά επίθετα - τυπικές φράσεις

της αποκρίθηκε ο Τηλέμαχος, φρόνιμος πάντα και με γνώση (256) : τυπική έκφραση δασωμένη Ζάκυνθο (273) : τυπικό επίθετο του αντιμίλησε με πάθος η Αθηνά Παλλάδα (280) : τυπική έκφραση αναίσχυντους μνηστήρες (283) : τυπικό επίθετο τους τίμιους Αχαιούς (301) : τυπικό επίθετο σεβάσμιο Νέστορα (315) : τυπικό επίθετο ξανθό Μενέλαο (316) : τυπικό επίθετο θείος Ορέστης (332) : τυπικό επίθετο τον δόλιο Αίγισθο (333) : τυπικό επίθετο του ξακουστού πατέρα του (333) : τυπικό επίθετο αμέσως η Αθηνά, τα μάτια λάμποντας, του απάντησε (354) : τυπική έκφραση ισόθεος άντρας (360) : τυπικό επίθετο Προοικονομία Στίχοι : 294-295: Προοικονομείται η μνηστηροφονία. Στίχοι: 315-316: Προοικονομείται το ταξίδι του Τηλέμαχου σε Πύλο και Σπάρτη Πηγή: Μεταίχμιο