Ραψωδία Α (στ. 361-497)

Δομή - Ενότητες

1) στ. 361-383: Η εμφάνιση και ο λόγος της Πηνελόπης

2) στ. 384-401: Ο λόγος του Τηλέμαχου στην Πηνελόπη

3) στ. 402-409: Η αναχώρηση της Πηνελόπης

4) στ. 410-467: Ο λόγος του Τηλέμαχου και η αντιπαράθεσή του με τους μνηστήρες

5) στ. 473-497: Τέλος του γλεντιού - Μνηστήρες και Τηλέμαχος αποσύρονται για ύπνο

στ. 367-373: Η εμφάνιση της Πηνελόπης => Την Πηνελόπη ο ποιητής την παρουσιάζει με έναν ολόκληρο στίχο, αναφέροντας α) το όνομά της, β) το όνομα του πατέρα της και γ) τα σταθερά γνωρίσματά της, που αποτελούν σπουδαία χαρίσματα για μια γυναίκα. Η Πηνελόπη αργότερα μιλάει στον αοιδό με ευγένεια, κολακεύοντάς τον για την ικανότητά του να θέλγει τους θνητούς με τα τραγούδια του. Επιπλέον, μιλώντας στον Φήμιο, απευθύνεται έμμεσα στους μνηστήρες παρακινώντας τους να πίνουν το κρασί τους σιωπηλοί, καθώς ο αοιδός τραγουδάει για χάρη τους αλλά παράλληλα εκφράσει και το μεγάλο της καημό για τον Οδυσσέα και την αφοσίωσή της σε αυτόν μνημονεύοντας τη δόξα του. (στ. 374-383).

Τηλέμαχος: Συνιστά στη μητέρα του να κάνει κουράγιο και της υποδεικνύει επιτακτικά να αποσυρθεί στο χώρο της και να περιοριστεί σε δραστηριότητες και αρμοδιότητες αποκλειστικά γυναικείες. Όσα ζητάει ο Τηλέμαχος από την Πηνελόπη στοιχειοθετούν τα καθήκοντα της γυναίκας της εποχής. Ο Τηλέμαχος φαίνεται ότι ξεπέρασε τα επιτρεπτά όρια, μιλώντας σαν ώριμος άντρας που ξέρει τις ευθύνες του και τις υποχρεώσεις του στο σπίτι. Εγκαταλείπει την αφάνεια και το περιθώριο και παρεμβαίνει δυναμικά στο προσκήνιο προβάλλοντας απόψεις και δίνοντας εντολές. Κλείνοντας μάλιστα το λόγο του τονίζει απερίφραστα ότι αυτός είναι ο άντρας του σπιτιού και ο κυβερνήτης του.

Πηνελόπη: Πρόκειται για μια γυναίκα που είναι α. σοβαρή και σεμνή, όπως φαίνεται από τον τρόπο εμφάνισής της (εμφανίζεται μπροστά στους άντρες με συνοδεία και όχι μόνη της, ενώ σκεπάζει τα μάγουλά της με τη μαντίλα), β. διακριτική και αξιοπρεπής, όπως φαίνεται από τον τρόπο με τον οποίο μιλάει στο Φήμιο και με τον οποίο αναφέρεται στους μνηστήρες, γ. ευαίσθητη, αφού συγκινείται και κλαίει, δ. θελκτική ως γυναίκα, κάτι που το δείχνουν οι αντιδράσεις των μνηστήρων, ε. υπάκουη ως γυναίκα μιας και δε φέρνει καμία αντίρρηση στις εντολές του άντρα του σπιτιού, στ. αφοσιωμένη σύζυγος, αφού του στάθηκε πιστή όσο τον θεωρούσε ζωντανό, ενώ και τώρα που τον θεωρεί νεκρό τον επαινεί και τιμάει τη μνήμη του.

στ. 410-424: Ο Τηλέμαχος αντιμετωπίζει τους μνηστήρες με θάρρος και τους μιλάει για πρώτη φορά επιθετικά. Έτσι:

α. Κατηγορεί τους μνηστήρες για υπεροψία και μέθη, για προκλητική και αλαζονική συμπεριφορά.

β. Προσπαθεί να επιβάλλει με ευγένεια την τάξη μιας και η καταγωγή του δεν του επιτρέπει να λειτουργήσει αλλιώς.

γ. Αποκαλύπτει την πρόθεσή του να συγκαλέσει σε συνέλευση όλους τους Ιθακήσιους με θέμα την εκδίωξη των μνηστήρων.

δ. Τολμάει να ζητήσει από τους μνηστήρες να φύγουν από το παλάτι και να επιστρέψουν στα σπίτια τους.

ε. Τολμάει να τους απειλήσει λέγοντάς τους πως αν δεν φύγουν θα ζητήσει τη βοήθεια των θεών.

στ. Τελειώνει το λόγο του με μια ευχή προς τους θεούς και ειδικά προς το Δία, η οποία είναι παράλληλα απειλή, κατάρα και πρόβλεψη.

ζ. Τους επισημαίνει ότι έχουν ξεπεράσει τα επιτρεπτά όρια και ότι η συμπεριφορά τους είναι άδικη

στ. 425-431: Ο Αντίνοος, ένας από τους μνηστήρες, δηλώνει στον Τηλέμαχο την υποψία του πως κάποια θεϊκή δύναμη βρίσκεται πίσω από την αλλαγή της συμπεριφοράς του και τον κατηγορεί ότι πήραν τα μυαλά του αέρα. Στη συνέχεια τον καταριέται να μη γίνει ποτέ βασιλιάς της Ιθάκης. Είναι είρωνας και συμπεριφέρεται με απότομο και αγενή τρόπο. Αυτή η στάση του δηλώνει ότι έχει πανικοβληθεί και έχει χάσει την αυτοκυριαρχία του.

στ. 432-444: Ο Τηλέμαχος παραμένει ψύχραιμος και ξεκαθαρίζει ότι δε θεωρεί ευκαταφρόνητη τιμή το βασιλικό αξίωμα. Χωρίς να αποποιηθεί το δικαίωμά του στο θρόνο, παραδέχεται ότι υπάρχουν στην Ιθάκη πολλοί ικανοί να τον διεκδικήσουν. Δηλώνει με σιγουριά ότι ο πατέρας του έχει πεθάνει και περιορίζεται για την ώρα ως ο κύριος του σπιτιού.

Ευρύμαχος

1. Εναποθέτει στην κρίση των θεών την επιλογή εκείνου του άντρα που θα αξιωθεί να γίνει βασιλιάς.

2. Υποψιάζεται ότι η αλλαγή της συμπεριφοράς του Τηλέμαχου δεν είναι άσχετη με την επίσκεψη του ξένου.

3. Ρωτάει να μάθει ποιος ήταν ο ξένος και ποιος ο σκοπός της επίσκεψής του.

4. Απορεί γιατί ο ξένος έφυγε έτσι ξαφνικά και επισημαίνει ότι έδειχνε να είναι από αρχοντική γενιά.

Ευρύκλεια

1. Οι έντεκα στίχοι που αφιερώνει ο ποιητής για να την παρουσιάσει λεπτομερώς λειτουργούν ως επιβράδυνση.

2. Στους στίχους αυτούς μαθαίνουμε για το ποια ήταν η γενιά της, με ποιον τρόπο την απόκτησε ο Λαέρτης και ότι αυτή είχε αναθρέψει τον Τηλέμαχο από μωρό.

3. Η σκηνή κλείνει με την περιποίηση του προσφέρει στον Τηλέμαχο δείχνοντας την στοργή και την τρυφερότητα που έχει για το πρόσωπό του.

Τηλέμαχος

1. Δείχνει αυτοπεποίθηση και δυναμισμό.

2. Περιστέλλει την επιθετικότητά του και δείχνει την ευγενική του καταγωγή.

3. Παρουσιάζεται ως υπεύθυνο και αποφασιστικό άτομο με την απόφασή του να συγκαλέσει συνέλευση.

4. Με ψυχραιμία και τόλμη διατυπώνει εντολές προς τους μνηστήρες και τους απειλεί για τις συνέπειες.

5. Στο διάλογο με τον Αντίνοο και τον Ευρύμαχο είναι ολοφάνερη η ψυχραιμία του, η διπλωματικότητά του και η ευστροφία του αποφεύγοντας τις παγίδες και παρακάμπτοντας τις προσβολές τους.

Η θέση της γυναίκας στην ομηρική κοινωνία

α. Έχουν σημαντική θέση στην οικογένεια και στην κοινωνία

β. Περνούν το χρόνο τους μέσα στο σπίτι ή στο παλάτι. Δε συμμετέχουν στα συμπόσια και μπορούν να κατέβουν σε αυτά μόνο για να δώσουν οδηγίες στο υπηρετικό προσωπικό.

γ. Υποδέχονται τους ξένους και φροντίζουν τα σχετικά με τη φιλοξενία τους.

δ. Έξω από το σπίτι έχουν μεγάλη ελευθερία κινήσεων

ε. Ώσπου να παντρευτεί η γυναίκα ανήκει στον πατέρα της.

στ. Οι αρμοδιότητες τους ήταν ο συντονισμός των εργασιών των δούλων και η διευθέτηση των υπηρετριών.

ζ. Οι βάγιες αποτελούν τη συνοδεία της κυρίας τους και ξεχωρίζουν από τις άλλες υπηρέτριες.

Πολιτιστικά στοιχεία

α) Οι αοιδοί: Ο Φήμιος είναι ο πρώτος από τους δύο αοιδούς που θα δούμε στην Οδύσσεια (ο άλλος είναι ο Δημόδοκος που ζει στο παλάτι των Φαιάκων). Με τα τραγούδια τους, που έχουν ως θέμα τα κατορθώματα των θεών και των ηρώων (374-376) ψυχαγωγούν τους ακροατές (385-386). Οι ομηρικοί άνθρωποι θεωρούν θεόσταλτο το χάρισμα που έχουν οι αοιδοί ν' αυτοσχεδιάζουν και γι' αυτό τους σέβονται και τους τιμούν (361-363). Μετά την αναχώρηση της θεάς, ο Τηλέμαχος πλησιάζει τους μνηστήρες που παρακολουθούν συνεπαρμένοι το θλιβερό τραγούδι του Φήμιου, το οποίο έχει για θέμα του τον πικρό γυρισμό των Αχαιών από την Τροία. Το τραγούδι λειτουργεί ως επιβράδυνση.

β) Οι ευγενείς: Στην ομηρική εποχή υπάρχουν δύο τάξεις : οι ευγενείς και ο λαός. Οι μνηστήρες ανήκουν στην τάξη των ευγενών, είναι πλούσιοι γαιοκτήμονες με τοπική εξουσία και πολλούς δούλους. Οι ευγενείς συμμετείχαν συχνά σε συμπόσια και διασκέδαζαν. Ο Τηλέμαχος δε θυμώνει που οι μνηστήρες διασκεδάζουν, αλλά οργίζεται να τους βλέπει να σπαταλούν τα αγαθά του (417-419) γ) Η κληρονομική βασιλεία: Υπήρχε η αντίληψη ότι το βασιλικό αξίωμα ήταν θεόσταλτο (430-431, 434-437). Φυσικός κληρονόμος του θρόνου της Ιθάκης ήταν ο Τηλέμαχος. Όμως η κατάσταση στην Ιθάκη ήταν μπερδεμένη, μιας και ήταν ακόμα άγνωστο αν ο Οδυσσέας είχε πεθάνει ή ήταν ζωντανός, ενώ ο Τηλέμαχος ακόμα ήταν ανήλικος. Οι μνηστήρες εκμεταλλεύονται την κατάσταση και διεκδικούν την εξουσία. Βλέπουμε λοιπόν, ότι ο θεσμός της βασιλείας, αν και δεν έχει καταργηθεί, βρίσκεται σε παρακμή. (438-441) δ) Οι δούλοι: Ήταν περιουσιακό στοιχείο του αφέντη τους. Οι αριστοκράτες είχαν πολλούς δούλους. Μια ειδικευμένη σκλάβα κόστιζε 4 βόδια. Καταλαβαίνουμε, λοιπόν την ιδιαίτερα υψηλή αξία της Ευρύκλειας, που αποκτήθηκε από τον Λαέρτη έναντι 20 βοδιών.

ε) ο ρόλος του άντρα και της γυναίκας: Η ομηρική κοινωνία ήταν ανδροκρατούμενη. Ο άνδρας είναι ο κύριος του σπιτιού, που λαμβάνει αποφάσεις και είναι υπεύθυνος για την τήρηση της τάξης (309-400) και την απόκτηση και διατήρηση των υλικών αγαθών (442-444). Καθήκον του άνδρα είναι να προστατεύει την τιμή της οικογένειας (416-418). Αντίθετα, η γυναίκα έχει ως μοναδική υποχρέωση τη φροντίδα του σπιτιού. Οι γυναικείες δουλειές ήταν καθορισμένες με σαφήνεια (397-399). Η γυναίκα υπακούει στον άνδρα, δε συμμετέχει στη λήψη αποφάσεων και δε γλεντάει μαζί με τους άνδρες (397). στ) χρησμοί: Οι μάντεις κατείχαν σημαντική θέση στην ομηρική εποχή. Πολλοί άνθρωποι τους έδειχναν εμπιστοσύνη (όπως η Πηνελόπη). Υπήρχαν όμως και κάποιοι που δεν πίστευαν τους χρησμούς, όπως ο Τηλέμαχος

Στοιχεία υλικού πολιτισμού (στ. 437-497)

α. η ιδιαίτερη κάμαρα του Τηλέμαχου

β. τα αναμμένα δαδιά που χρησιμοποιούσαν για φωτισμό

γ. η φλοκάτη με την οποία σκεπάζονταν στον ύπνο.

Αφηγηματικές τεχνικές 1. Τριτοπρόσωπη αφήγηση: Στίχοι: 361-373, 384, 401-410, 425-427, 432, 445, 459, 467, 473-487, 496-497 2. Πρωτοπρόσωπη αφήγηση: Στίχοι: 374-383, 385-400, 411-424, 428-431, 433-444, 446-458, 460-466 3. Προοικονομία έχουμε στους στίχους 423-424 όταν ο Τηλέμαχος προειδοποιεί τους μνηστήρες πως κάποια μέρα θα τιμωρηθούν για την υβριστική συμπεριφορά τους από τον Δία και θα βρουν τον θάνατο μέσα στο παλάτι. 4. Παρέκβαση: Έχουμε στους στίχους 478-487, όταν ο ποιητής αναφέρεται στην Ευρύκλεια. Η παρέκβαση είναι ταυτόχρονα και επιβράδυνση (απαραίτητο δομικό στοιχείο κάθε έργου).

5. Ειρωνεία (στ. 420-421) ΤΥΠΙΚΑ ΕΠΙΘΕΤΑ ΚΑΙ ΤΥΠΙΚΕΣ ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ Αθηνά Παλλάδα (364) : τυπικό επίθετο θεία γυναίκα (369) : τυπικό επίθετο θεϊκό αοιδό (373) : τυπικό επίθετο της μίλησε όμως ο γνωστικός Τηλέμαχος (385) : τυπική έκφραση τα μάτια λάμποντας (405) : τυπική έκφραση μετά του αντιμίλησε ο Αντίνοος, γιος του Ευπείθη (427) : τυπική έκφραση θαλασσοφίλητη Ιθάκη (430) : τυπικό επίθετο αμέσως τότε κι ο Τηλέμαχος, με τη δική του γνώση, ανταποκρίθηκε (432) : τυπική έκφραση θείος Οδυσσεύς (441) : τυπικό επίθετο με σύνεση και γνώση του αντιμίλησε ο Τηλέμαχος (460) : τυπική έκφραση εμπειροπόλεμου Αγχιάλου (465-466) : τυπικό επίθετο θαλασσινούς Ταφίους (466) : τυπικό επίθετο ΥΒΡΙΣ - ΤΙΣΙΣ - ΝΕΜΕΣΙΣ Στους στίχους 423-424 διατυπώνεται η άποψη ότι οι θεοί οργίζονται με τους αλαζόνες και τους τιμωρούν για την υβριστική τους συμπεριφορά