Ραψωδία ε (στ. 1-165)

Το συμβούλιο των θεών - Ο Ερμής στην Ωγυγία

Δομή

1) στ. 1-25: Το δεύτερο συμβούλιο των θεών - Ο λόγος της Αθηνάς

2) στ. 26-33: Η απάντηση του Δία

3) στ. 34-49: Ο λόγος τους Ερμή στο Δία

4) στ. 50-59: Η προετοιμασία του Ερμή και το ταξίδι του

5) στ. 64-87: Ο Ερμής στο νησί της Καλυψώς

6) στ. 89-107: Η φιλοξενία του Ερμή από την Καλυψώ

7) στ. 108-129: Ο λόγος του Ερμή προς την Καλυψώ

8) στ. 130-161: Η οργισμένη αντίδραση της Καλυψώς

9) στ. 162-165: Η αναχώρηση του Ερμή

Η δομή του λόγου της Αθηνάς

1) Προσφώνηση (στ. 9): Η Αθηνά με την προσφώνησή της ξεχωρίζει από σεβασμό τον πατέρα της Δία και αναφέρει όλους μαζί τους θεούς με τις ιδιότητες της αιώνιας μακαριότητας και της αθανασίας.

2) Εισαγωγή (στ. 10-14): Αμέσως μετά την προσφώνηση η θεά διατυπώνει μια γενική απαισιόδοξη άποψη για τη μοίρα των καλών ανθρώπων, μιλώντας για τους βασιλιάδες που κυβερνούν δίκαια και κανένας δεν αναγνωρίζει την προσφορά τους.

3) Κύριο μέρος (στ. 14-25): Η Αθηνά κάνει λόγο για τα προσωπικά προβλήματα του Οδυσσέα => α. Τον Οδυσσέα στην Ιθάκη κανείς δεν τον θυμάται, β. παρόλο που υπήρξε καλός και δίκαιος, υποφέρει μακριά από την πατρίδα του, αποκλεισμένος στο νησί της Καλυψώς, γ. είναι μόνος χωρίς συντρόφους αλλά και χωρίς πλοία, δ. ο γιος του, ο Τηλέμαχος, κινδυνεύει από τους μνηστήρες

=> Τα επιχειρήματα της Αθηνάς στηρίζονται στην αρχή της ανταπόδοσης, σύμφωνα με την οποία κάθε άνθρωπος κρίνεται ανάλογα με τα έργα του. Έτσι, όποιος δείχνει καλοσύνη, εισπράττει ευγνωμοσύνη, ενώ όποιος είναι άσπλαχνος δέχεται επικρίσεις. Όμως στην περίπτωση του Οδυσσέα, η αρχή αυτή αντιστρέφεται μιας και οι θεοί των αφήνουν να τυραννιέται αποκλεισμένος σε ένα νησί χωρίς να μπορεί να επιστρέψει πίσω στην πατρίδα του.

Ο λόγος του Δία

1) Προσφώνηση (στ. 35): Ο Δίας προσφωνεί το μαντατοφόρο των θεών.

2) Κύριο μέρος (στ. 36-46): Δίνει παραγγελία στον Ερμή να μεταφέρει την εντολή των θεών στην Καλυψώ για το γυρισμό του Οδυσσέα στην πατρίδα του και παράλληλα προδιαγράφει την πορεία των γεγονότων. Έτσι ο Οδυσσέας θα ταξιδέψει ολομόναχος με μια ξυλόδετη σχεδία, θα υποφέρει πολύ στο ταξίδι του, σε είκοσι μέρες θα φτάσει στο νησί των Φαιάκων όπου εκεί οι Φαίακες θα τον περιποιηθούν με μεγάλες τιμές και αφού του χαρίσουν πολύ πλούσια δώρα, θα τον στείλουν με δικό τους πλοίο στην Ιθάκη.

3) Επίλογος (στ. 47-49): Ο Δίας κλείνει τα λόγια του με τη διαβεβαίωση ότι η επιστροφή του Οδυσσέα είναι θέλημα της μοίρας.

Ομηρική Παρομοίωση: Εδώ ο Όμηρος παρουσιάζει τον Ερμή με ένα γλάρο που πετάει πάνω από τη θάλασσα και αγγίζει τα κύματα και βρέχει τα φτερά του, καθώς βουτάει, για να αρπάξει τα ψάρια.

Τι προσφέρει η εκτενής περιγραφή του νησιού;

Η εκτενής περιγραφή του νησιού της Καλυψώς είναι μια επιβράδυνση, όμως είναι απαραίτητη γιατί : α) Παρουσιάζει με λεπτομέρειες το σκηνικό που θα εξελιχθεί η δράση β) Προβάλλει την αντίθεση της ευτυχισμένης Καλυψώς και του δυστυχισμένου Οδυσσέα γ)Τονίζει τον πόθο του Οδυσσέα να γυρίσει στην Ιθάκη, χάνοντας αυτή την ομορφιά δ) Είναι ευχάριστο διάλειμμα ανάμεσα στην ένταση του συμβουλίου και στην ένταση του διαλόγου που θα ακολουθήσει ανάμεσα στον Ερμή και την Καλυψώ. Πως ο Ερμής πετυχαίνει να είναι αποτελεσματικός στα λόγια του;

α) Αρχικά, δείχνει ότι αυτός δεν ήθελε να κάνει ένα τόσο μακρινό ταξίδι ως το νησί της Καλυψώς κι έτσι δεν έχει την ευθύνη γι’ αυτή την πράξη (110-117). β) Παρουσιάζει τον Οδυσσέα ως τον πιο βασανισμένο από τους ήρωες του Τρωικού πολέμου, χωρίς να αναφέρει το όνομά του (118). Αν έλεγε το όνομα του Οδυσσέα ίσως θα πλήγωνε την ερωτευμένη Καλυψώ. γ) Μετά τον μακροσκελή πρόλογό του κι έχοντας προετοιμάσει ψυχολογικά την Καλυψώ, ανακοινώνει την εντολή του Δία με συντομία, χωρίς να αφήνει περιθώρια αντίδρασης (125-126). δ) Υπογραμμίζει τη δύναμη της μοίρας, στην οποία όλοι πρέπει να υπακούν (127-129). ε) Αφαιρεί από την απόφαση του Δία τις δυσκολίες που θα αντιμετωπίσει ο Οδυσσέας στο ταξίδι, γιατί δε θέλει να στεναχωρήσει την Καλυψώ. στ) Πριν φύγει, επαναλαμβάνει την εντολή του Δία και λέει στην Καλυψώ να πειθαρχήσει για να αποφύγει την οργή του πατέρα των Θεών (163-165). Η αντίδραση της Καλυψώς

Η Καλυψώ στην αρχή πάγωσε με την ανακοίνωση του Ερμή αλλά στην πορεία ξεσπάει βίαια και εξαπολύει παράπονα εναντίον των θεών. Η έκρηξη του θυμού της βέβαια είναι δικαιολογημένη, γιατί έτσι θα αντιδρούσε κάθε ερωτευμένη γυναίκα. => Ο Ερμής ακούει με υπομονή το ξέσπασμα της Καλυψώς δείχνοντας κατανόηση και σεβασμό. Το μόνο που της τονίζει λίγο πριν αποχωρήσει είναι η μεγάλη καταστροφή που θα φέρει η οργή του Δία αν δεν ικανοποιηθεί το αίτημά τους. Ερμής

Ο Ερμής αισθάνεται δισταχτικός γιατί ξέρει ότι θα μεταφέρει ένα μήνυμα που θα προκαλέσει πόνο στην Καλυψώ. Έτσι, στο λόγο του, κάνει μια πλατιά εισαγωγή, προσπαθώντας να την προετοιμάσει ψυχολογικά. Καταλήγει να τα ρίξει όλα στη Μοίρα, απαλλάσσοντας από την ευθύνη όχι μόνο τον εαυτό του αλλά και το Δία. Δείχνει τη συμπόνια του αλλά και τη διπλωματικότητά του. Καλυψώ

Η Καλυψώ παρουσιάζεται στην αρχή της ενότητας να υποδέχεται με ευγένεια και τρυφερότητα τον Ερμή και του προσφέρει φιλοξενία. Μόλις γίνεται γνωστή η εντολή του Δία, ξεσπάσει σε κατηγορίες απέναντι στους θεούς. Βλέπουμε στο πρόσωπο της Καλυψώς στοιχεία ανθρωπομορφισμού των θεών. Όταν κάποια στιγμή καταφέρνει να ξεπεράσει την αρχική της οργή, δηλώνει την απογοήτευσή της και παραμερίζει τις επιθυμίες. Υποχρεώνεται να υποταχθεί και να ακούσει το θέλημα του Δία.

Ανθρωπομορφισμός

α) Η Αυγή έχει σύζυγο θνητό (1-3) β) Το συμβούλιο των θεών (3-24) γ) Οι θεοί έχουν συγγενικές σχέσεις μεταξύ τους δ) Η Αθηνά νοιάζεται για τον Οδυσσέα ε) Η Καλυψώ είναι ερωτευμένη με τον Οδυσσέα στ) Η Καλυψώ στεναχωριέται, οργίζεται, αλλά τελικά υποτάσσεται στη βούληση του θεού-αφέντη. ζ) Ο Ερμής θαυμάζει την ομορφιά του νησιού (85) η) Οι θεοί ανταλλάσσουν επισκέψεις (99,109) θ) Η Καλυψώ είναι όμορφη, καλλίφωνη και ασχολείται με γυναικείες δουλειές (70-71) ι) Η Καλυψώ προσφέρει περιποιήσεις στον Ερμή σαν αυτές που προσφέρουν οι άνθρωποι όταν φιλοξενούν κάποιον επισκέπτη (96-107) ια) Οι θεοί νιώθουν συχνά ζήλια ο ένας για τον άλλο (132-133, 144) ιβ) Υπάρχει και στον κόσμο των θεών ιεραρχία και η Καλυψώ πρέπει να υπακούσει το Δία. (στ. 159-161) Αναδρομική αφήγηση

'Εχουμε στην ενότητά μας σε δύο σημεία : α) Ο Ερμής αναφέρεται στα βάσανα που έχει περάσει ο Οδυσσέας (117-124) β) Η Καλυψώ μάς μεταφέρει 10 χρόνια πριν, όταν ο Οδυσσέας έφθασε στο νησί της (145-150) Προοικονομία Προαναγγέλλονται : α) η μνηστηροφονία (28) β) η προστασία της Αθηνάς προς τον Τηλέμαχο (29-32) γ) η επιστροφή του Οδυσσέα και τα βάσανά του κατά την επιστροφή (36-49, 127-129, 155-156, 161) Επική ειρωνεία α) 70, 93-95 : Ο Οδυσσέας τραγουδάει χαρούμενη, ενώ ο Οδυσσέας θρηνεί. δε γνωρίζουν οι ήρωες την είδηση που φέρνει ο Ερμής και που θα αντιστρέψει την συναισθηματική τους κατάσταση. β) 100-102 : Η Καλυψώ δηλώνει πρόθυμη να ικανοποιήσει κάθε αίτημα του Ερμή, χωρίς να ξέρει ότι ο θεός θα της ζητήσει να αποχωριστεί τον αγαπημένο της Οδυσσέα. Τυπικά επίθετα και τυπικές φράσεις

τότε κι η Αθηνά άρχισε να μιλά (5) : τυπική έκφραση Δία πατέρα (8) : τυπική έκφραση θείος Οδυσσέας (14) : τυπικό επίθετο στην Πύλο την ιερή (24) : τυπικό επίθετο στη Λακεδαίμονα τη θεία (24) : τυπικό επίθετο ο Δίας, που τα σύννεφα συνάζει, στην Αθηνά αποκρίθηκε (25) : τυπική έκφραση Ερμή, μαντατοφόρε (34) : τυπικό επίθετο καλλίκομη νύμφη (35,66) : τυπικό επίθετο καρτερικού Οδυσσέα (36) : τυπικό επίθετο γλυκιά πατρίδα (46) : τυπικό επίθετο κρατερός Αργοφονιας (57) : τυπικό επίθετο Ερμής, ψυχοπομπός κι αργοφονιάς (85) : τυπικά επίθετα ο νους του χόρτασε (86) : τυπική έκφραση η Καλυψώ, αρχοντική θεά (89,96) : τυπικό επίθετο μεγαλόψυχο Οδυσσέα (92) : τυπικό επίθετο